vader moeder
door

Moeders vs. vaders: dit zijn de verschillen

Nee, je kunt niet alle moeders over één kam scheren. En nee, de stereo-type vader bestaat ook niet. Toch zijn er wel degelijk dingen die vaders anders doen dan moeders.

Stoeien

Als Virgil (34) op de grond gaat liggen, is dat voor zijn dochter Yunah van dertien maanden een duidelijk signaal. Ze kruipt meteen op haar vader af: tijd voor ruige spelletjes. Moeder Kim (25) zit erbij en kijkt ernaar: ‘Dat is echt iets van hen samen. Alleen als ik bang ben dat Yunah geen adem meer kan halen, zeg ik er wat van.’ Ook Ramona (11), Kim (8) en Lisa (3) weten bij wie ze moeten zijn als ze willen stoeien. Bij papa. ‘Er is weleens een tand uit gevlogen. Maar dat was een melktand die al loszat,’ lacht vader Frank (39). Hij laat zijn meiden op de bank vliegen, ondersteboven op zijn rug hangen en zwaait ze in het rond. ‘Bij de oudste lukt dat nu helaas niet meer,’ zegt Frank. Zijn vrouw houdt zelf niet van het gestoei, maar geeft haar man wel de ruimte.

Advertentie

Een prima reactie van beide moeders, stelt universitair docent Mirjana Majdandžic. Aan de Universiteit van Amsterdam doet Majdandžic onderzoek naar uitdagend opvoedingsgedrag: gedrag waarbij de ouder het kind prikkelt, verrast en even uit balans brengt. Dat kan zowel fysiek, door kietelen en het kind achterna zitten, als verbaal, door het kind te plagen of aan te zetten tot prestaties (kun je nog hoger klimmen?). Gedrag dat vooral vaders meer laten zien dan moeders, blijkt uit onderzoek. Voor moeders die het met lede ogen aanzien, heeft Majdandžic een duidelijke boodschap: wees niet te bang, laat je partner gerust wilde capriolen met de kinderen uithalen. Want ook al gaat het er soms ruw aan toe, stoeien is goed voor kinderen. Het maakt ze dapperder in onbekende situaties en vindingrijker bij het overwinnen van obstakels.

Hup, die glijbaan af

Brent (48) is zo’n vader die zijn kinderen Bas (8) en Faye (3) zowel fysiek als emotioneel graag en veel uitdaagt. Zijn dochter moet het op het aankleedkussen regelmatig ontgelden. Dan komt de kusjesdraak voorbij om haar genadeloos op haar buik te kietelen. Bij het voor-lezen verandert Brent de titel van het boek De kabouter en de bij in De kabouter en de vlieg: ‘Klopt dat niet? Wat is het dan? De kabouter en de vlinder?’ En als Brent met zijn zoon een potje Monopoly of Rummikub speelt, doet hij hard zijn best om zelf te winnen. Ook mogen de kinderen van papa Brent spannende dingen doen. Met z’n tweetjes een vuurtje stoken in de tuin. Al jong samen het water in roetsjen vanaf een hoge en steile glijbaan. Op een parkeerterrein bij hem op schoot het stuur van de auto even vasthouden. ‘Ik laat ze gerust even de berm in rijden. Zo leren ze dat ze moeten corrigeren.’ Zijn vrouw Joyce (37) heeft flink moeten wennen aan de opvoedmethoden van Brent. Waar het stoeien tussen haar man en zoon regelmatig uit de hand loopt, begrenst Joyce het spel met duidelijke regels.

Heb jij als moeder weleens last van een schuldgevoel? Zo kom je daar vanaf

De beschermers

Voor het verschil in uitdagend opvoedingsgedrag tussen vaders en moeders zijn diverse verklaringen mogelijk. Evolutionair psychologen zoals Majdandžic zoeken de oorzaak in ons verre verleden. In de periode waarin we nog leefden als jagers-verzamelaars, waren het de mannen die eropuit trokken om nieuwe gebieden te verkennen en op dieren te jagen, terwijl de vrouwen zich bezighielden met de verzorging van kinderen en het bereiden van maaltijden. Mannen waren belast met de ‘externe bescherming’: zij beschermden kinderen tegen gevaren van buitenaf en leerden kinderen zichzelf te beschermen. Moeders specialiseerden zich door het bieden van nabijheid en warmte en stimuleerden kinderen om anderen te helpen. Dit zou je de ‘interne bescherming’ kunnen noemen.

Hoewel de rollen van mannen en vrouwen nu veel dichter bij elkaar liggen, kun je de oude, evolutionaire voorkeuren volgens Majdandžic nog steeds terugzien in de verschillende opvoedstijlen. Moeders kunnen hun kinderen prima uitdagen, maar geven meestal de voorkeur aan een troostende en verzorgende rol, en vaders kunnen óók troosten, maar doen liever iets anders. Sociaal georiënteerde onderzoekers vinden het niet nodig om zo diep in het verleden te duiken. Zij schrijven het verschil in uitdagend opvoedingsgedrag tussen vaders en moeders toe aan de verschillende rollen die mannen en vrouwen in onze huidige maatschappij vervullen. Zo brengen mannen, omdat ze vaak de hoofdkostwinner zijn, gemiddeld minder tijd met hun kinderen door dan vrouwen. Hierdoor kunnen ze het niveau van hun kinderen slechter inschatten: met als gevolg dat mannen vaker grapjes maken die kinderen niet begrijpen of spelletjes doen die te ruw voor ze zijn. Ook hebben mannen gemiddeld maatschappelijke posities met meer macht en status. De competitieve houding die ze op het werk nodig hebben, laten ze ook thuis bij de kinderen zien.

Lees ook: Dit is waarom vaders en moeders in een traditionele rolverdeling vervallen

Pas op!

Of het nu in de aard van het beestje zit of het puur een ‘verkeerde’ inschatting is van vaders: het uitdagen blijkt wel een positief effect te hebben. Uitdagend opvoedingsgedrag van vaders resulteert in minder angst en meer zelfvertrouwen bij het kind; bij moeders wordt dit verband niet altijd gevonden. En het omgekeerde lijkt ook het geval te zijn. Wanneer vaders hun ‘natuurlijke’ rol niet pakken en angstig zijn in situaties waarin juist van hen wordt verwacht dat ze rustig blijven, heeft dat op een kind meer effect dan wanneer een moeder angstig reageert.

Majdandžic en collega-onderzoeker Eline Möller toonden dit aan in een experiment waarbij tachtig baby’s over een tafel naar of hun moeder of hun vader moesten kruipen. De tafel, de zogenaamde visual cliff, had een plexiglazen blad waaronder een geblokt patroon te zien was. Halverwege versprong het patroon een stukje naar beneden, waardoor het net leek alsof de baby over een afgrond moest kruipen. Op het eerste gezicht leek het niet uit te maken wie er aan de overkant van de tafel stond. Gemiddeld waren de baby’s even snel bij hun moeder als bij hun vader. Maar bij de vervolganalyses vonden de onderzoekers wel degelijk verschillen. Angstig gedrag (‘Pas op! Kijk uit! Dit is eng, hè?’ of zenuwachtig gefriemel, gespannen houding) van een moeder hing niet samen met hoe angstig de baby op de visual cliff reageerde. Maar angstig gedrag van de vader hing wel samen met angst en vermijding van de baby. Het lijkt er dus op dat baby’s vooral op signalen van hun vader letten om te bepalen of een situatie veilig of onveilig is, concluderen Möller en Majdandžic. Zo van: als papa het gevaarlijk vindt, ís het echt gevaarlijk.

Lees ook: Werkt hij, moeder jij? Een andere indeling levert misschien wel méér op

Moederinstinct?

Ook recent neurobiologisch onderzoek ondersteunt het idee dat vaders en moeders zo hun eigen aanpak hebben op basis van hun evolutionaire geschiedenis. Israëlische onderzoekers legden twintig jonge vaders en moeders in de MRI-scanner en lieten ze kijken naar een video van henzelf met hun baby. In het brein van de ouders zagen de onderzoekers een netwerk oplichten dat bestond uit twee samenwerkende systemen. Het eerste, emotionele systeem wordt bij vrouwen tijdens een zwangerschap automatisch geactiveerd en wordt daarom ook wel het moederinstinct genoemd. ‘Dit systeem maakt ouders alert op gevaar en motiveert ze om voor hun kind te zorgen,’ vertelt emeritus hoogleraar pedagogiek Louis Tavecchio. ‘Het zorgt ervoor dat ouders intuïtief en adequaat op de signalen van hun pasgeborene kunnen reageren.’

Het tweede, sociaal-cognitieve systeem is sterker afhankelijk van input van buitenaf. ‘Door dit systeem leren ouders zich verplaatsen in de belevingswereld van hun kind en kunnen zij de zorg op korte en lange termijn goed organiseren,’ licht Tavecchio toe. Bij de moeders in het onderzoek was het emotionele verscsysteem het meest actief en bij de vaders het sociaal-cognitieve systeem. Moeders lijken dus, precies zoals evolutionair psychologen beweren, de betere kaarten te hebben om voor jonge kinderen te zorgen. De onderzoeksuitkomst sluit goed aan bij de ervaring van Virgil. Voor hem lijdt het geen twijfel dat zijn vrouw van hen beiden de beste verzorger is. ‘Kim is echt een topmoeder. Ze reageert op elk signaaltje van Yunah,’ zegt Virgil trots. ‘Yunah weet ook dat ze volledig op Kim kan vertrouwen. Zelf ren ik wat minder hard.’

Toch is de conclusie dat baby’s beter af zijn bij vrouwen, wat kort door de bocht. In het Israëlische onderzoek deden namelijk ook twintig homoseksuele stellen met een baby mee, één man was steeds de biologische vader. Verrassend genoeg vertoonde het emotionele systeem van de homoseksuele mannen net zo veel activiteit als dat van de moeders. Bovendien bleek hun sociaal-cognitieve systeem even actief als dat van de heteroseksuele mannen. De term moeder-instinct klopt dus eigenlijk niet. ‘Het lijkt erop alsof iedereen die de rol van ouder op zich neemt, dit instinct kan ontwikkelen,’ concludeert Tavecchio. ‘Dat geldt ook voor mannen.’

Zij troost, hij stoeit

Het Israëlische onderzoek laat mooi zien hoe ons gedrag nooit alleen wordt bepaald door onze genen of ons brein, maar ook door onze omgeving. Zolang er een vrouw in de buurt is, kan het emotionele systeem bij mannen op een laag pitje blijven sudderen. Maar zonder vrouw die de primair verzorgende rol op zich neemt, moet dit systeem ook bij mannen volop aan de bak. Zowel evolutionaire invloeden als omgevingsfactoren bepalen dus hoe mannen en vrouwen invulling geven aan hun vader- respectievelijk moederrol.

Of die nu een evolutionaire achtergrond heeft of samenhangt met het feit dat Brent de hoofdkostwinner is, de rolverdeling tussen Joyce en Brent is na acht jaar redelijk uitgekristalliseerd: zij troost, hij stoeit, zij reageert meestal begripvol, hij heeft wat minder geduld, zij zorgt ervoor dat de kinderen niet overprikkeld raken, hij wil er zo vaak mogelijk op uit. Zelfs in de periode dat hun dochter Faye nog een baby was en veel huilde, wilde Brent gewoon gaan kamperen. ‘Ik was gebroken,’ herinnert Joyce zich. Ze gingen toch. ‘Achteraf ben ik heel blij dat ik me door Brent heb laten overhalen. Het had ook wel iets magisch om samen met mijn dochter om vijf uur ’s ochtends door het Drentse platteland te lopen. De stilte, de zon die opkwam, de paarden. Het waren bijzondere momenten die ik nooit meer zal vergeten.’

Aan de praat

Waar moeders vaak de neiging hebben om met een hoge stem en wisselende intonatie tegen hun kind te praten (wetenschappers noemen dit ‘motherese’), doen vaders dat minder. Onderzoekers geloven dat moeders zich een babytaaltje aanmeten om de emotionele band tussen moeder en kind te versterken. Uit experimenten blijkt dat ook vaders hun spraak iets aanpassen: ze gebruiken minder moeilijke woorden, passen hun volume en spraakduur aan. Maar in principe verschilt de manier waarop ze met hun kinderen praten weinig van hoe zij tegen andere volwassenen spreken. Hiermee zouden vaders hun kinderen vertrouwd maken met de echte volwassen taal.

Dit artikel is eerder verschenen in Ouders van Nu Magazine – Tekst: Annemarie Huiberts. Beeld istock

Leestip: Waarom vaders vrolijker en minder gestrest zijn dan moeders