Voor onze dochters van 5 en 1,5 jaar hebben we duidelijke regels over schermtijd. We hebben wel een iPad, ooit gekocht voor een verre vliegreis toen onze oudste nog een peuter was. Inmiddels ligt hij in de kast en wordt hij alleen nog ingezet tijdens dat soort uitzonderingen. Ze mogen af en toe televisie kijken, maar niet te lang en alleen een prikkelarm programma.
Ik weet dus precies hoe het moet. Maar of ik zelf het goede voorbeeld geef? Zelf breng ik uren door achter een scherm. Het meest op mijn telefoon, maar ook op mijn laptop en ’s avonds kijk ik vaak uitgeblust tv terwijl ik door mijn telefoon scroll. Gemiddeld zo’n zeven uur per dag. Dat heb ik natuurlijk nodig voor mijn werk als schrijver en contentmaker. Althans, zo praat ik mijn lange schermtijd goed. Een TikTok-video plaatsen is héél wat anders dan eindeloos consumeren.
Lees ook: Kindertherapeut: ‘Dit is gezonde beeldschermtijd per leeftijd’
Verbeter de wereld, begin bij jezelf
Opvoeden is voorleven. Kinderen kijken uiteindelijk meer naar ons gedrag dan naar onze regels. Dus hoe goed ik het ook bedoel met mijn regels over schermtijd voor mijn kinderen, het begint bij het goede voorbeeld geven. Ik weet heus wel dat ik dat niet doe. Als ik iets lees over de schermtijd van ouders, raakt me dat direct. Met een licht ongemakkelijk gevoel scroll ik verder.
Het is belangrijk dat we net zo kritisch naar ons eigen schermgebruik kijken als naar dat van onze kinderen. De schermtijd van ouders beïnvloedt de relatie die we met onze kinderen hebben. Het gaat daarbij niet alleen om het voorbeeld dat we geven, maar ook om iets fundamentelers: beschikbaarheid.
Kunnen kinderen bij ons terecht? Voelen ze zich gezien? Zijn we echt aanwezig wanneer zij contact zoeken? Volgens mediapedagoog Marije Lagendijk en psycholoog en opvoedcoach Valerie Ritchie heeft ons eigen schermgebruik veel meer invloed dan we denken.
Vertraagde reactie
‘Voor kinderen is verbinding het allerbelangrijkst’, zegt Valerie Richie. ‘Hechting ontstaat doordat een ouder reageert op de behoeften van een kind. Dat begint al vanaf de geboorte. Een baby laat ongemak zien, zoekt oogcontact, huilt en een ouder reageert daarop. Wanneer een ouder vaak afgeleid is door een scherm, zie je vaak een vertraagde reactie. Dat gaat uiteindelijk ten koste van de hechting.’
Dat klinkt misschien zwaar voor iets als ‘even een appje beantwoorden’. Toch weten we allemaal dat een appje beantwoorden vaak afdwaalt naar een mail beantwoorden, nog even snel iets opzoeken en voor je het weet scroll je door je tijdlijn op Instagram.
Even opkijken
Onderzoek van de Universiteit van Tilburg wijst uit dat ouders vijf keer minder vaak reageren op een toenaderingspoging van hun kind wanneer ze met hun telefoon bezig zijn. Reageren ze wel, dan gebeurt dat vaak trager, met minder aandacht en minder emotionele betrokkenheid. We kennen het waarschijnlijk allemaal: je kind probeert enthousiast iets te vertellen of aan te wijzen, terwijl jij half opkijkt van je scherm en automatisch ‘oh ja, leuk schat’ mompelt, zonder echt mee te krijgen waar het over ging.
Volgens Ritchie zit hechting namelijk precies in dat soort alledaagse interacties. ‘Kinderen voelen haarfijn aan wanneer een ouder maar half aanwezig is. Wanneer dit structureel gebeurt, kan een kind onbewust het gevoel krijgen dat het moet concurreren met een scherm. Dat zie je vervolgens vaak terug in gedrag. Kinderen die overal doorheen praten, die gaan drammen of de aandacht opeisen of boos worden.’
Lees ook: Rik (37): ‘Had ik maar eerder AI gebruikt om mijn kinderen achter hun scherm vandaan te halen’
Interactie nodig voor taalontwikkeling
Hoe meer wij op ons telefoon zitten, hoe stiller het wordt in huis. Volgens mediapedagoog Lagendijk is dat een groot probleem. De interactie tussen ouder en kind is namelijk niet alleen belangrijk voor de hechting, maar ook heel belangrijk voor de taalontwikkeling. ‘Ik zie vaak ouders met hun telefoon in de hand achter de kinderwagen lopen. Er is dan nauwelijks interactie, terwijl dit soort momenten juist zo belangrijk zijn’, legt ze uit. ‘Kinderen leren niet door alleen maar rond te kijken, maar doordat wij context geven en de wereld voor te vertalen.’
Ze roept dan ook op om die telefoon weg te stoppen tijdens een wandeling. ‘Het hoeft niet ingewikkeld te zijn, gewoon context geven aan wat je ziet. Kijk, daar loopt een hond. Hij kwispelt met zijn staart. Hoor je hem ook blaffen?’
Gedachteloos scrollen
Volgens Lagendijk onderschatten we hoe sterk kinderen ons schermgedrag kopiëren. ‘Dus als jij bij ieder moment van verveling automatisch je telefoon pakt, wordt dat voor een kind normaal.’ Zodra er even een stilte valt, grijpen we gedachteloos naar ons scherm. Tijdens het koken, in de rij bij de supermarkt, terwijl de kinderen spelen. Het is een automatisme geworden. We zijn verleerd om even niets te doen en dragen dat over op onze kinderen.
Dat zie je volgens haar ook terug op plekken als restaurants. Waar vroeger kleurplaten, spelletjes of simpelweg wachten erbij hoorden, verschijnt nu vaak vrijwel direct een scherm. Begrijpelijk misschien, want het werkt. Maar zodra je een kind achter een scherm zet, staat de ontwikkeling stil’, zegt ze.
‘Kinderen leren niet van Peppa Pig hoe je je in een restaurant gedraagt. Ze leren juist door mee te doen, te observeren, te wachten en zich soms even te vervelen.’ Volgens haar zit precies daar vaak het leermoment. Dat moment waarop een kind zegt: ik verveel me, is vaak het moment waarop hij creatief wordt en zelf iets gaat bedenken.’
Lees ook: Verveling activeert het creatieve brein: ‘Een kind heeft twee of drie lege dagdelen per week nodig’
Waar is hier de nooduitgang?
Een scherm sust ons ongemak. Als we onze kinderen parkeren voor een scherm, zijn ze even stil en ook voor onszelf voelt die online wereld in je broekzak ook als een soort nooduitgang. We zijn als ouders namelijk meer aanwezig dan ooit, maken ons meer zorgen over zaken als hechting, opvoeding en beschikbaar zijn. Je staat de hele dag ‘aan’. Er wordt continu iets van je gevraagd. Even scrollen voelt dan als een mini-pauze waarin niemand iets van je nodig heeft.
Lagendijk en Ritchie benadrukken dat het logisch is dat ouders naar hun telefoon grijpen. Zeker omdat onze telefoon allang niet meer alleen ontspanning is. Werk, schoolapps, familie, nieuws, bankzaken, sociale contacten; alles zit inmiddels in dat ene apparaat. Het is een gemakkelijke ontsnappingsroute. Lagendijk: ‘Even je hoofd ergens anders.’ Ritchie: ‘Veel ouders denken dat ze ontspannen van scrollen, maar raken uiteindelijk juist voller in hun hoofd.’
Geen schuldgevoel
Toch willen beide experts vooral wegblijven van nóg meer schuldgevoel. Want dat is er al meer dan genoeg. Zeker onder moeders, die voortdurend het gevoel krijgen dat ze alles tegelijk perfect moeten doen. ‘Onze generatie opvoeders heeft het zwaar’, zegt Lagendijk.
‘Er zijn zoveel adviezen, onderzoeken en meningen dat ouders het gevoel kunnen krijgen dat alles wat ze doen invloed heeft op hun kind.’ Volgens haar schuilt daar ook een gevaar in. ‘Ouders haken af omdat perfectie onhaalbaar voelt, terwijl opvoeden daar helemaal niet over gaat.’
Lees ook: Orthopedagoog over parental burn-out: ‘Ouders zijn uitgeput en dat ligt niet alleen aan henzelf’
De grootste winst zit in kleine veranderingen. Je telefoon vaker uit het zicht leggen. Meldingen uitzetten. Bewuster kiezen wanneer je online gaat. Volgens Ritchie helpt het ook om dat uit te spreken naar je kinderen. ‘Als je zegt: ik ga nu even boodschappen bestellen en daarna leg ik mijn telefoon weg, verdwijn je niet zomaar ineens uit contact.’ Bovendien helpt het ook jezelf om niet gedachteloos alsnog twintig minuten verder te scrollen.
Kostbare jaren
Uiteindelijk draait het niet om ouders die nooit meer op hun telefoon kijken. Het draait om balans. ‘Soms ben je als ouder even minder beschikbaar, dat is heel normaal’, zegt Lagendijk. ‘Maar je kunt altijd weer opnieuw contact maken.’ Kinderen willen uiteindelijk vooral voelen dat er echt naar ze geluisterd wordt. Dat ze niet voortdurend hoeven concurreren met een scherm in de hand van hun ouder.
Hoe zwaar de tropenjaren soms zijn, juist die jaren waarin een kind honderd keer per dag ‘mama, kijk!’ roept, gaan ongemerkt voorbij. Ooit gaan we het nog missen. Laten we er dan niet van balen dat we die kostbare jaren grotendeels turend naar een scherm hebben doorgebracht.
