Wat is een verstandelijke beperking?
Een verstandelijke beperking is een ontwikkelingsstoornis waarbij een kind zich verstandelijk en sociaal minder snel ontwikkelt dan leeftijdsgenoten. Je kind heeft bijvoorbeeld moeite met leren, begrijpen en toepassen van informatie in het dagelijks leven. Dit kan zichtbaar worden op school, maar ook thuis. Plannen, communiceren, zelfstandig handelen en het begrijpen van sociale situaties kunnen dan lastig zijn.
Een verstandelijke beperking is geen ziekte en ook niet hetzelfde als zwakbegaafdheid. Die term werd vroeger gebruikt voor mensen met een IQ tussen de 70 en 85. Bij zwakbegaafdheid is er niet altijd sprake van beperkingen in het dagelijks functioneren, terwijl dat bij een verstandelijke beperking wél het geval is.
Wanneer spreek je van een verstandelijke beperking?
Artsen en psychologen spreken van een verstandelijke beperking als er sprake is van twee kenmerken:
#1 Een lager dan gemiddeld intelligent functioneren
Hierbij gaat het meestal om een IQ lager dan 70. Dit wordt vastgesteld met een intelligentietest, maar altijd in combinatie met andere informatie, zoals:
de ontwikkeling in de loop van de tijd
functioneren op school of opvang
gedrag en leervermogen in het dagelijks leven
informatie van ouders en leerkrachten
Een IQ-score alleen is dus niet voldoende om een verstandelijke beperking vast te stellen. Ook het sociaal-emotioneel functioneren wordt meegewogen. Een kind kan zich bijvoorbeeld verstandelijk anders ontwikkelen dan sociaal-emotioneel. Deze ontwikkelingen lopen niet altijd gelijk.
#2 Beperkingen in het dagelijks functioneren
Denk aan problemen met:
zelfredzaamheid
sociale vaardigheden
omgaan met dagelijkse situaties, zowel thuis, op school of in contact met anderen
“Niet alle beperkingen hoeven tegelijk aanwezig te zijn. Sommige kinderen lopen vast op één of enkele gebieden. Vaak is er ook sprake van bijkomende problemen, zoals motorische, gedragsmatige of lichamelijke klachten. Daarnaast heeft niet ieder kind met leerproblemen of een ontwikkelingsvertraging een verstandelijke beperking. Soms is er sprake van een tijdelijke ontwikkelingsachterstand die later (deels) kan worden ingehaald.”
Miriam ter Horst – Baars Arts VG
Wat is het verschil tussen een ontwikkelingsachterstand en een verstandelijke beperking?
Een ontwikkelingsachterstand betekent dat een kind zich langzamer ontwikkelt dan gemiddeld, maar dat deze achterstand mogelijk later (deels) kan worden ingehaald. Bij een verstandelijke beperking is er sprake van een blijvende beperking in het verstandelijk functioneren en in het dagelijks functioneren.
Vaak is pas na verloop van tijd duidelijk of een achterstand blijvend is. Daarom wordt bij jonge kinderen meestal eerst gesproken over een ontwikkelingsachterstand.
Welke vormen van een verstandelijke beperking zijn er?
Artsen en psychologen spreken meestal van drie verschillende niveaus als ze het over een verstandelijke beperking hebben:
- 1
Een lichte verstandelijke beperking
Kinderen met een lichte verstandelijke beperking kunnen vaak redelijk zelfstandig functioneren, maar hebben extra ondersteuning nodig bij leren, plannen en het begrijpen van complexe situaties. - 2
Een matige verstandelijke beperking
Deze kinderen hebben meer moeite met leren en het dagelijks functioneren. Ze hebben meestal blijvende begeleiding nodig, bijvoorbeeld op school en later bij wonen of werken. - 3
Een ernstige tot zeer ernstige verstandelijke beperking
Bij deze groep is sprake van grote beperkingen in communicatie en zelfredzaamheid. Intensieve zorg en begeleiding zijn vaak nodig.
Wat deze niveaus in de praktijk betekenen, verschilt sterk per kind. Twee kinderen met dezelfde diagnose kunnen zich heel verschillend ontwikkelen.
Hoe herken je symptomen van een verstandelijke beperking bij je kind?
Signalen van een verstandelijke beperking bij kinderen kunnen per leeftijd verschillen. Mogelijke aanwijzingen zijn:
- 1
De taalontwikkeling komt langzaam op gang.
- 2
Je kind heeft moeite met het begrijpen van eenvoudige uitleg.
- 3
Leren kost veel herhaling en tijd.
- 4
Zelfstandig handelen (zoals aankleden of plannen) is lastig, waardoor ook gedragsproblemen kunnen ontstaan, zoals boosheid of frustratie.
- 5
Sociale situaties worden niet goed begrepen.
Deze signalen betekenen niet automatisch dat er sprake is van een verstandelijke beperking. Ze kunnen ook wijzen op een ontwikkelingsachterstand.
Lees ook: Isa (12) gaat al vier jaar niet naar school: ‘Ik wil wel, maar ik kan het niet’
Hoe wordt een verstandelijke beperking vastgesteld?
De weg naar een diagnose verloopt meestal stap voor stap. Deze deskundigen zijn daar meestal bij betrokken:
De jeugdarts of huisarts
Een kinderarts
Een psycholoog of orthopedagoog
Er wordt gekeken naar de ontwikkeling over een langere periode, zowel thuis als op school of opvang. Hierbij worden observaties, gesprekken en testresultaten gecombineerd. Ouders spelen een belangrijke rol: hun ervaringen en zorgen worden altijd meegenomen.
Een definitieve diagnose wordt vaak pas gesteld vanaf de basisschoolleeftijd (ongeveer 6 à 7 jaar), omdat de ontwikkeling van jonge kinderen nog sterk kan veranderen.
“Als ik als arts verstandelijk gehandicapten een kind voor het eerst op intake krijg, kijk ik niet alleen naar een IQ-score. Ik kijk vooral naar hoe een kind functioneert in het dagelijks leven: wat lukt wel, waar loopt het vast en welke ondersteuning is nodig om tot ontwikkeling te komen.”
Miriam ter Horst – Baars Arts VG
Belangrijke cijfers
In 2019 hadden ongeveer 440.000 Nederlanders [RB6] met een verstandelijke beperking een IQ lager dan 70.
Van deze groep had ongeveer 370.000 mensen een lichte verstandelijke beperking (IQ tussen 50 en 70). En ongeveer 70.000 mensen hadden een ernstige verstandelijke beperking (IQ lager dan 50).
Exacte cijfers over kinderen met een verstandelijke beperking zijn niet bekend, maar het Sociaal en Cultureel Planbureau schatte in 2018 dat 7,1 procent van de Nederlandse jongeren tot achttien jaar een licht verstandelijke beperking heeft.
Wat betekent een verstandelijke beperking voor de toekomst?
Een verstandelijke beperking zegt iets over het tempo en de manier van leren, maar niet over de waarde of het geluk van een kind. Veel kinderen met een verstandelijke beperking groeien op tot volwassenen die, met passende ondersteuning, een fijn en betekenisvol leven kunnen leiden.
Wat de toekomst brengt, verschilt per kind en hangt onder andere af van:
De ernst van de beperking
De begeleiding en ondersteuning die wordt geboden
Het netwerk rondom het kind
Een kind met een verstandelijke beperking kan zich altijd blijven ontwikkelen, maar deze ontwikkeling verloopt vaak anders en langzamer dan bij kinderen zonder een verstandelijke beperking.
Lees verder: Als je kind hoogbegaafd is: ‘Vanaf de geboorte was hij alert en nieuwsgierig, maar ook snel overprikkeld’
Is een verstandelijke beperking erfelijk?
Soms wel en soms niet. Een verstandelijke beperking kan verschillende oorzaken hebben, zoals:
genetische afwijkingen
complicaties tijdens zwangerschap of geboorte (bijvoorbeeld zuurstoftekort)
infecties of ziekten op jonge leeftijd
Er is niet altijd een duidelijke erfelijke oorzaak aan te wijzen.
“Bij veel kinderen met een verstandelijke beperking is ook sprake van meervoudige problematiek, zoals autisme, epilepsie, motorische beperkingen, zintuiglijke problemen of een syndroom (bijvoorbeeld het syndroom van Down). Deze combinaties hebben vaak grote invloed op het dagelijks functioneren en de benodigde zorg.”
Miriam ter Horst – Baars Arts VG
Lees ook: Een kind met het syndroom van Down: alles wat je moet weten
Welke ondersteuning is er voor ouders en kinderen met een verstandelijke beperking?
In Nederland is er voor ouders van kinderen met een verstandelijke beperking verschillende vormen van ondersteuning mogelijk. Denk bijvoorbeeld aan:
Vroeghulp bij jonge kinderen (bijvoorbeeld via het consultatiebureau)
Extra begeleiding op school (regulier of speciaal onderwijs)
Jeugdhulp via de gemeente
Gespecialiseerde zorg en begeleiding (VG-zorg), zoals via Stichting MEE
Kinderarts of arts verstandelijk gehandicapten (na vaststelling van de verstandelijke beperking)Kinderdagcentrum (kinderen met een ernstige en/of meervoudige verstandelijke beperking gaan vaak naar een kinderdagcentrum waar de begeleiding vooral gericht is op ontwikkeling, beleving en zelfredzaamheid binnen hun mogelijkheden)
Zoek je hulp? De jeugdarts of huisarts kan helpen bij het vinden van passende ondersteuning.
Wat kun je als ouder doen?
- 1
Neem zorgen serieus en bespreek ze met een professional.
- 2
Vraag op tijd om hulp; je hoeft het niet alleen te doen.
- 3
Kijk niet alleen naar beperkingen, maar vooral naar wat je kind wél kan.
- 4
Zoek steun bij andere ouders of organisaties.
Heeft mijn kind met een verstandelijke beperking altijd zorg nodig?
Dat verschilt per kind. Sommige kinderen groeien uit tot vrij zelfstandige volwassenen, anderen hebben blijvende begeleiding nodig. Bij kinderen met een meervoudige beperking is vaak langdurige en intensieve ondersteuning nodig.
Bronnen: Prinsenstichting, Zorgwelzijn, NJI, VZINFO, Handicap, Gehandicaptekind, Hersenstichting
