Ongeveer 30 procent van de menstruerende vrouwen heeft een ijzertekort, blijkt uit verschillende onderzoeken. Ook verloskundige Sophie Six ziet in haar praktijk in Amsterdam elke dag zwangere vrouwen met een ijzertekort. ‘Ik luisterde naar de podcast Maak kennis met je blinde vlek over ijzergebrek van Hilde Roijen en internist-hematoloog Marlijn Hoeks en besloot: ik ga één dag bij alle vrouwen die bij mij op spreekuur komen hun ijzer testen. Wat bleek? Van de 25 vrouwen hadden er 23 een ijzertekort. In de maanden daarna zag ik hetzelfde beeld.’
Lees ook: IJzerrijke voeding en zwanger: waar zit veel ijzer in?
Hoe herken je ijzertekort?
‘Typisch voor een ijzertekort is dat je accu heel snel leeg is’, legt internist Hilde Roijen* uit. ‘Wanneer je rustig zit, voel je je prima. Maar zodra je iets gaat doen, merk je dat het niet meer gaat. Dit noemen we ook wel vermoeibaarheid. Je krijgt bijvoorbeeld zure benen als je de trap oploopt. Of je kon eerst tien kilometer hardlopen maar geleidelijk aan lukt het je nog maar vijf kilometer, terwijl je gewoon bleef trainen.’
Ook rusteloze benen horen bij een ijzertekort, legt Roijen uit. Je ligt ’s avonds op de bank en hebt zó’n kriebelend gevoel in je benen dat je ze niet stil kunt houden. Verder kun je last hebben van broze nagels, haaruitval, een pijnlijke tong en hersenmist.
Intens moe
Six vertelt over een vrouw die zwanger was van haar vierde kind en een eigen bedrijf had. ‘Een hartstikke sterke vrouw die op een dag gewoon niet meer kon. Ze kon nauwelijks meer voor haar kinderen zorgen en haar bedrijf niet meer draaiende houden, omdat ze geen energie meer had. Ze had een flink ijzertekort en kreeg uit noodzaak een ijzerinfuus. Drie weken later was ze een heel andere vrouw.’
Een andere zwangere vrouw uit haar praktijk was zo vermoeid dat ze de trap naar haar woning op de tweede verdieping niet meer opkwam. Daarom trok de vrouw tijdelijk in bij haar opa, die op de begane grond woonde. Six: ‘Zelfs de paar meter van onze wachtkamer naar de spreekkamer waren voor haar te veel. Ze kwam hijgend bij me binnen, met hartkloppingen en pijn tussen haar schouderbladen. Ze was helemaal op. Vlak voor haar bevalling kreeg ook zij een ijzerinfuus en knapte ze op. Zeven dagen na haar bevalling sprak ik haar. Ze had amper geslapen maar voelde zich prima. Ze was moe – heel logisch met een pasgeboren baby – maar niet uitgeput door een ijzertekort. Dat verschil is enorm.’
Lees ook: Bloedarmoede door ijzertekort tijdens de zwangerschap
Bloedverlies
Waarom hebben zoveel vrouwen een ijzertekort? ‘We menstrueren tegenwoordig heel veel’, legt Six uit. ‘Meisjes worden gemiddeld jonger voor het eerst ongesteld, terwijl we later en minder kinderen krijgen. Daardoor menstrueren we gedurende ons leven vaker.’
Tegelijkertijd ziet Six een trend om zo min mogelijk hormonale anticonceptie te gebruiken. ‘Die trend begrijp ik, vanwege de klachten die vrouwen ervan kunnen krijgen. Maar sommige vormen van anticonceptie, zoals de Mirena-spiraal, zorgen er wel voor dat je minder of helemaal niet menstrueert. En dat is weer winst voor je ijzer.’
Meer ijzer nodig tijdens de zwangerschap
‘Tijdens een zwangerschap neemt de behoefte aan ijzer toe’, zegt Six. ‘Je baby heeft ijzer nodig en ook je eigen lichaam heeft meer ijzer nodig. En bij de bevalling kun je veel bloed verliezen. Als je je zwangerschap al begint met een ijzertekort, zijn negen maanden relatief kort om die achterstand in te halen. Het aanvullen van een tekort met ijzertabletten kan namelijk maanden duren.’
Lukt het niet om het tekort voldoende aan te vullen, dan kan uiteindelijk een ijzerinfuus nodig zijn. ‘Een ijzerinfuus heeft ook nadelen’, zegt Roijen. ‘Je kunt er een laag fosfaat van krijgen. Dit is een bekende en vervelende bijwerking die mogelijk ook gevolgen kan hebben voor de botten. Daarom geven we een ijzerinfuus alleen als er niet genoeg tijd meer is om het tekort aan te vullen met tabletten. We weten dat vrouwen die tijdens de zwangerschap een lage ijzervoorraad (ferritine) én bloedarmoede hebben, een grotere kans hebben op een kleine baby, een vroeggeboorte of ruim bloedverlies tijdens de bevalling. Dat kunnen redenen zijn om toch een ijzerinfuus te geven.’
Voorkomen is beter
Toch voorkom je liever dat het zover komt, benadrukt Roijen opnieuw. ‘Je kunt veel beter vóór een zwangerschap kijken: heeft een vrouw voldoende ijzer voor haar zwangerschap? Zo niet, dan kun je op tijd beginnen met ijzertabletten, net zoals je voor de zwangerschap bijvoorbeeld begint met foliumzuur slikken. Je wilt het vooraf goed regelen.’
Lees verder: Foliumzuur slikken voor en tijdens je zwangerschap
Laat je ijzer prikken via de huisarts of kies voor een kinderwensconsult: een gesprek met een verloskundige ter voorbereiding op een eventuele zwangerschap. ‘Tijdens zo’n gesprek kunnen we alvast kijken naar de ijzervoorraad (ferritine)’, zegt Six. ‘Is die te laag, dan kun je beginnen met ijzertabletten (ferrofumaraat). IJzertabletten kunnen bijwerkingen geven, vooral maag-darmklachten zoals misselijkheid, buikpijn en obstipatie. Ik adviseer altijd om de tabletten voor het slapengaan in te nemen, met water en wat vezels.’
Er is ook een andere tablet, Gentle Iron ijzerbisglycinaat. Veel vrouwen verdragen dit beter. Dit alternatief bevat minder ijzer, maar nog altijd meer dan het vloeibare ijzersupplement Floradix., legt Six uit. ‘Huis-tuin-en-keukenmiddeltjes zoals appelstroop of spinazie hebben amper effect. Let op: vegetariërs hebben een verhoogd risico op een ijzertekort. IJzer uit vlees is makkelijk opneembaar, ijzer uit planten is veel moeilijker om op te nemen.’
Lees ook: Vegetarisch (of veganistisch) eten en zwanger: ons advies
Ga nooit zomaar iets slikken, stellen Roijen en Six: ‘Je wil nooit iets slikken waarvan je niet zeker weet dat je het nodig hebt.’ Zo zag Six bijvoorbeeld een vrouw met ijzerstapeling in haar praktijk, een aandoening waarbij het lichaam te veel ijzer opneemt en opslaat in organen. ‘Dan wil je juist geen ijzertabletten nemen’, zegt ze.
IJzerverlies
Je kunt ook nog aan een andere knop draaien. Roijen: ‘Bij vrouwen die hevig menstrueren, kunnen we kijken of we het bloedverlies kunnen verminderen. Bijvoorbeeld met medicatie (tranexaminezuur) of anticonceptie zoals de Mirena-spiraal. Als je steeds veel ijzer blijft verliezen, kun je de voorraad wel aanvullen met ijzertabletten of een ijzerinfuus, maar dan blijf je dweilen met de kraan open.’
Groot bevolkingsonderzoek
‘Ongeveer dertig procent van de menstruerende vrouwen heeft een ijzertekort, maar we kennen de omvang van het probleem nog niet goed’, zegt Roijen. ‘Om welke vrouwen gaat het precies? We moeten kunnen vaststellen welke vrouwen hierdoor in de problemen komen. Daarom willen internist-hematoloog Marlijn Hoeks en ik een groot bevolkingsonderzoek. Er zijn gedegen onderzoeken naar ijzertekort gedaan, maar nog niet veel in Nederland. We weten nog heel weinig. Dat is vreemd als je bedenkt dat het om zoveel vrouwen gaat. Een mannelijke collega zei tegen mij: “Als dit bij mannen speelde, was het allang opgelost.”’
Richtlijn aanpassen
Roijen hoopt ook dat de richtlijn voor huisartsen wordt aangepast. ‘Op dit moment letten huisartsen bij een mogelijk ijzertekort vooral op het Hb (hemoglobinegehalte). Maar een normaal Hb** betekent niet automatisch dat er genoeg ijzer op voorraad is. Daarvoor moet je kijken naar ferritine.
The European Hematology Association (EHA) heeft een richtlijn uitgebracht die sterk overeenkomt met wat Marlijn Hoeks en ik in onze podcast zeggen: de absolute ondergrens voor ferritine bij vrouwen is 30 µg/L. Ook de American Society of Hematology (ASH) pleit hiervoor. Zit je daar als menstruerende vrouw onder, dan zou je eigenlijk al ijzer moeten gaan slikken. Als we die richtlijn zouden volgen, denk ik dat het veel beter zou gaan met vrouwen. Maar in Nederland zijn we helaas nog niet zover.’
Ondergrens aangepast
In januari 2024 is Hilde Roijen er samen met klinisch chemicus Gijs den Besten in geslaagd de ondergrens voor ferritine bij vrouwen in Isala Zwolle aan te passen van 15 naar 30 μg/L. Daarvoor lag deze grens bij vrouwen op 15, terwijl deze voor mannen altijd al op 30 zat. Isala is het eerste ziekenhuis in Nederland dat deze ondergrens heeft aangepast. Wil je hier meer over weten? Lees dit artikel.
* Internist Hilde Roijen spreekt op persoonlijke titel.
** De huidige normaalwaarde Hb voor vrouwen ligt tussen de 7,5-10 mmol/L. De ondergrens van de normaalwaarde voor mannen is 8,5 mmol/L. Volgens Roijen ligt die ondergrens van 7,5 voor veel vrouwen te laag. ‘Mijn ervaring is dat vrouwen die typische klachten ervaren en net een beetje boven die ondergrens bungelen, meestal een ijzertekort hebben’, zegt ze.
