Zo praat je met je kinderen over klimaatverandering

Je denkt er misschien niet meteen aan om met je kind over klimaatverandering te praten. Toch houdt het onderwerp veel kinderen bezig. Uit onderzoek van het NOS Jeugdjournaal (2022) blijkt dat ruim driekwart van de kinderen zich af en toe zorgen maakt over het klimaat. Veertien procent maakt zich zelfs vaak zorgen. Door er thuis over te praten, voelen kinderen zich serieus genomen. Ook samen iets doen kan helpen: zo ervaren ze dat ze zelf invloed kunnen hebben. Maar hoe pak je dat aan?

Lees ook: Zo geef je je waarden en normen door aan je kind

Kinderen krijgen meer mee dan je denkt

Hoewel je het onderwerp als ouder misschien liever weg wilt houden bij je kind, is het belangrijk om erover te praten, zegt Leoni Rietdijk. Rietdijk is als ontwikkelingspsycholoog verbonden aan Stichting Klimaatpsychologie. ‘Kinderen krijgen meer mee dan je denkt. Wanneer jij het onderwerp negeert of hun zorgen wegwuift, creëer je juist onveiligheid. Kinderen voelen dan dat er iets niet klopt.’

Hoe je dat aanpakt, hangt in de eerste plaats af van de ontwikkelingsfase, legt ze uit. ‘Meestal ligt de focus bij kinderen tot een jaar of tien vooral op het ik. Om hen de liefde voor de natuur bij te brengen, kun je ze zoveel mogelijk meenemen naar buiten. Als je ergens van gaat houden, wil je het beschermen. Pas rond een jaar of tien ontstaat er meer besef van de wereld om hen heen. Kinderen gaan verbanden zien en begrijpen steeds meer wat klimaatverandering inhoudt.’

Bij hoogbegaafde kinderen of kinderen met autisme kunnen deze zorgen eerder of intenser spelen. Vertrouw als ouder vooral op je eigen gevoel, adviseert Rietdijk. ‘Je weet zelf vaak het beste aan waar je kind aan toe is.’

In gesprek gaan

Ook Alina Salomon, directeur van Stichting KlimaatGesprekken en moeder van twee kinderen van 9 en 12 jaar, benadrukt dat het belangrijk is om naar je kind te kijken en luisteren. ‘Heeft je kind behoefte om te leren hoe iets werkt, om actie te ondernemen of juist om te praten over moeilijke emoties?’

Voor een kind dat wil begrijpen hoe klimaatverandering werkt, zijn allerlei boeken en leermaterialen beschikbaar, afgestemd op de ontwikkelingsfase van je kind. Wil jouw kind zelf iets doen? Knutsel dan bijvoorbeeld een poster die je voor het raam hangt, ruim je buurt op of zet samen een actie op. Ingewikkelder wordt het wanneer je kind zogenaamde klimaatemoties ervaart. Denk aan verdriet, angst of boosheid. Rietdijk licht toe: ‘Het is belangrijk om te beseffen dat deze emoties een normale reactie zijn op abnormale omstandigheden. Door de emoties van je kind te erkennen en de ruimte te geven, zorg je ervoor dat kinderen zich hierin niet alleen voelen.’

Lees ook: Zo praat je over een ramp of oorlog met je kind: ‘Houd het kort en simpel’

Bang

Salomon herkende die emoties over het klimaat bij haar eigen zoon: ‘Drie jaar terug was mijn zoon (9) heel bang dat de wereld ging verbranden. We zijn toen samen het huis doorgelopen en hebben gekeken waar de brandblussers en blusdekens lagen. Ik wilde hem op zijn niveau laten weten dat ik zijn zorgen begrijp en laten zien wat we daaraan kunnen doen.’

Begint je kind er zelf niet over? Dan kun je het onderwerp voorzichtig aansnijden, zegt Salomon. ‘Kies daar een goed moment voor, niet wanneer je kind moe of hongerig is. Probeer een open, niet-oordelende vraag te stellen. Vraag bijvoorbeeld wat je kind vindt van dat item op het Jeugdjournaal of de klimaatles die hij op school heeft gehad en hoe hij zich daarbij voelt. En spreek vanuit je hart. Zeg bijvoorbeeld: ik maak mij soms best zorgen, maar ik ben ook blij dat we dingen kunnen doen.’

Een tip van Leoni: ‘Het helpt om na een moeilijk gesprek even te bewegen. Net zoals huilen oplucht, werkt het goed om even lekker te springen of samen te dansen.’ Balans houden is belangrijk, benadrukt ze. ‘Je wilt niet dat kinderen zich verantwoordelijk voelen voor de hele wereld. Heeft je kind die neiging, dan kun je bijvoorbeeld zeggen: dit is niet jouw verantwoordelijkheid, andere mensen zijn hier ook mee bezig.’

Lees ook: Angst en dwang doorbreken bij je kind: 5 onmisbare tips van de orthopedagoog

Ieder kind volgt zijn eigen pad

Hoe pakken andere ouders dit thuis aan? Musetta (43) is moeder van vier kinderen van 10, 16, 18 en 20 jaar. ‘In ons gezin is klimaatverandering nooit echt onderwerp van gesprek, omdat het zo verweven zit in onze manier van leven en opvoeden. De kinderen gaan daar gewoon in mee.’ Ze is altijd eerlijk geweest tegen haar kinderen over de impact van klimaatverandering. ‘Ik heb het plaatje nooit mooier geschetst dan het is. De wereld wordt steeds instabieler. Wij focussen in onze opvoeding op wat kinderen nodig hebben om dat aan te kunnen: verbinding met elkaar, compassie en samenwerken.’

Rond de puberteit stelden haar kinderen meer vragen en begonnen ze haar ook uit te dagen. Bij haar middelste kinderen is dat soms een strijd. ‘Ze zeggen bijvoorbeeld: wat nou als ik wél ga vliegen? Ik blijf vertellen waarom ik bepaalde dingen belangrijk vind, maar probeer hun ook de ruimte te geven om hun eigen keuzes te maken.’

Dat het rond de puberteit lastiger wordt, weet ook Salomon uit ervaring. ‘Het helpt om open en belangstellend te zijn. Door vragen te stellen over datgene wat er onder hun vraag of verwijt zit, ontstaat er verbinding. En pick your battles: niet alles is de moeite waard. Probeer het gesprek ook luchtig te houden.’

Lees ook: Lastig onderwerp bespreken met je kind? Zo pak je het aan

Handelingsperspectief geeft kinderen kracht

Musetta’s oudste zoon is actief op thema’s als klimaatverandering, emancipatie en gendergelijkheid. Toen Musetta’s jongste dochter haar oudere broer en moeder de barricade op zag gaan, wilde zij ook mee. ‘Toen het veilig was, ben ik samen met hen naar een actie van Extinction Rebellion geweest.’

Zelf iets doen kan kinderen een gevoel van invloed geven, zegt klimaatpsycholoog Rietdijk. ‘Kinderen hebben op veel vlakken niet de regie. Door hun zorgen serieus te nemen en samen in actie te komen, voelen ze dat zij ertoe doen. Het mooiste is als ze zelf iets bedenken om te doen.’ Focus daarbij op concrete dingen die haalbaar zijn voor je kind, adviseert Alina. ‘Bijvoorbeeld vaker fietsen, plantaardig eten, bloemen planten of meelopen met de Klimaatmars of een ander klimaatprotest. Door samen met anderen iets te doen, zien kinderen dat er veel meer mensen met het onderwerp bezig zijn.’

Concreet maken

Patrick (44), vader van twee kinderen van 8 en 11 jaar, maakt klimaatverandering graag concreet. ‘We bedenken een spel, bouwen iets of redden spullen van de afvalberg. Ondertussen ontstaan de gesprekken vanzelf. Zo doen ze regelmatig het Grof Geld-experiment. ‘We zien iets liggen bij het afval dat er nog goed uitziet, nemen het mee naar huis en kijken samen wat het nog waard is door het op Marktplaats te zetten. Ik hoop dat ze zo met andere ogen kijken naar de spullen die we bezitten en de waarde die daarin zit.’

Onlangs liepen ze als gezin ook voor de derde keer mee met de Klimaatmars. Zoon Eli houdt trots hun bord omhoog: ‘Daar zijn zo veel mensen die ook voor de aarde opkomen’, zegt hij. Eli vertelt dat hij vooral op school over klimaatverandering leert en soms iets op het Jeugdjournaal ziet. ‘Het is raar om te bedenken dat die vervelende dingen die in de wereld gebeuren ook in Nederland kunnen gebeuren.’ Ook hij heeft nog een laatste, belangrijke tip voor kinderen (en ouders) die weleens verdrietig zijn als ze nadenken over het klimaat. ‘Denk vooral ook aan de mooie dingen die er wel zijn.’