Hoe vertel je een kind dat iemand is overleden?
Je helpt je kind het meest door direct, eerlijk en in uiterst concrete taal te vertellen wat er is gebeurd. Als je niet praat over een dierbare die is overleden, voelt je kind de spanning in huis feilloos aan. Kinderen hebben een sterke behoefte om te begrijpen wat er gebeurt. Komt je kind met vragen, geef dan duidelijke antwoorden.
Wat voor volwassenen logisch is, is voor een kind compleet nieuw. Kinderen hebben een grote fantasie en kunnen het onderscheid tussen feiten en verzinsels nog niet goed maken. Zonder heldere uitleg vullen ze de gaten in hun kennis zelf in met hun eigen verhaal, wat onnodige angst kan veroorzaken. Volgens GZ-psycholoog Marijke Uithol zijn er geen vaste regels over wat je precies vertelt. “Het is altijd passen en meten, en ook nog eens cultureel bepaald. Bedenk goed: er is geen goed of fout in hoe je dit aanpakt.”
Vermijd het verhullen van de werkelijkheid. Zeg je bijvoorbeeld dat oma slaapt, dan kan een kind extreem bang worden om zelf naar bed te gaan. Vertel in plaats daarvan concreet dat het hart is gestopt met kloppen. Iemand die dood is, ademt niet meer, voelt geen pijn of kou en komt nooit meer terug. Dat klinkt voor jou misschien hard, voor een kind biedt die absolute duidelijkheid juist veiligheid. Een ouder kind kun je uiteraard wel uitleggen dat jij het troostend vindt om te geloven dat oma ergens als een ster aan de hemel staat.
Lees ook: Kinderboeken over de dood: de mooiste tips per leeftijd
Hoe werkt rouwverwerking bij een kind?
Rouw verloopt bij kinderen fundamenteel anders dan bij volwassenen; ze uiten hun verdriet vaak in heel korte momenten en zoeken in eerste instantie vooral houvast in praktische zaken. Verwacht dus niet dat je kind direct urenlang huilt. Een jong kind kan emoties nog moeilijk benoemen. Ze trekken zich soms terug, worden juist heel druk of richten zich op de gevolgen voor hun eigen leven. Als oma de vaste oppas was, is de eerste vraag vaak: wie haalt mij nu van school? Je kind zoekt houvast in een sterk veranderde wereld.
Kinderen wachten vaak met het uiten van hun diepe verdriet tot het volkomen veilig voelt. Soms huilen ze pas als ze merken dat jij als ouder je eigen verdriet kunt dragen. Verberg je eigen tranen daarom niet. Als jij laat zien dat je moet huilen omdat je iemand mist, leert je kind dat verdriet er mag zijn.
Oudere kinderen en rouw
Oudere kinderen proberen hun emoties soms te verstoppen om jou als ouder niet te belasten. Het voelt voor hen onveilig als hun fundament (jij) dreigt om te vallen. Laat duidelijk weten dat jullie dit verdriet delen. Stimuleer je kind tegelijkertijd om afleiding te zoeken. Geef de ruimte om lekker te gaan sporten of met vrienden af te spreken, zonder enig schuldgevoel.
Waarom gaat iemand dood?
Je kind zal waarschijnlijk ook willen weten waarom iemand doodgaat. Vertel hem de oorzaak, bijvoorbeeld: opa was zo ziek dat hij niet meer beter werd. Daarom ging hij dood. Of: de poes was heel oud. Maak goed duidelijk dat je niet altijd doodgaat als je ziek bent en dat je kind zelf niet bang hoeft te zijn dat hij doodgaat als hij eens ziek is. Je kunt je kind ook vertellen dat alle mensen, dieren en planten, dus alles wat leeft, een keer doodgaat. Dat kun je niet voorkomen. En er zijn heel veel verschillende oorzaken, maar meestal gaan we pas dood als we oud zijn.
Neem je je kind mee naar een uitvaart?
Ja, het is voor de rouwverwerking heel belangrijk om een kind te betrekken bij het afscheid. Een uitvaart is een wezenlijk moment waarop mensen elkaar steunen. Bereid je kind wel stap voor stap voor. Leg uit dat de overledene in een kist ligt, dat mensen verdrietig zijn, dat er toespraken zijn en dat er muziek klinkt.
Vraag of je kind in de kist wil kijken en beschrijf vooraf precies wat hij gaat zien, zonder hem bang te maken. Zorg ook dat er een vertrouwd persoon (zoals een tante of de oppas) speciaal voor je kind aanwezig is. Deze persoon kan je kind opvangen of even mee naar buiten nemen als het jou zelf te veel wordt.
Hoe help je je kind omgaan met verlies?
Je helpt je kind het beste door er simpelweg te zijn, structuur te bieden en emoties de ruimte te geven. Kinderen verwerken heftige gebeurtenissen het beste door te spelen. Laat ze dus lekker spelen, tekenen en bouwen. Maak samen een speciale herinneringendoos voor foto's of knutsel een troostknuffel. Verder helpen de volgende stappen:
Bied structuur: Een herkenbaar dagritme met de normale regels en grenzen geeft een veilig houvast.
Geef woorden aan gevoelens: Benoem wat je ziet. Zeg bijvoorbeeld dat je snapt dat je kind boos of verdrietig is omdat de hond is overleden.
Laat je kind vertellen: Dring niets op, laat je kind zelf bepalen wanneer hij praat. Soms is samen stilzitten of een foto bekijken al genoeg.
Blijf alert op klachten: Let op langdurige buikpijn, hoofdpijn of slecht eten. Deze lichamelijke klachten kunnen een psychische uiting van rouw zijn.
Vergeet jezelf niet: Rouwen is topsport. Neem de rust die je nodig hebt en zoek steun voor jezelf. Als jij goed in je vel zit, straal je dat direct af op je kind.
Houd er rekening mee dat rouw geen agenda heeft. Maanden later kan het verdriet opeens in volle hevigheid terugkeren. Mooie rituelen helpen om het gemis een plek te geven. Eet samen een stuk taart op de geboortedag van de overledene of bak speciale koeken voor kerst. Zo blijft de liefdevolle herinnering altijd bestaan.
Hulp voor jezelf bij rouwverwerking
Het is niet makkelijk om je kind heel verdrietig te zien en hem te helpen bij het rouwen. Zeker als je zelf ook rouwt. Al wil je voor je kind overeind blijven, het is misschien al moeilijk zat om te bedenken hoe je dát zelf gaat doen. Rouwen is hard werken, alle emoties kosten een hoop energie. Je kunt er ontzettend moe van zijn, er hoofdpijn of buikpijn van hebben, moeten overgeven. Het kan nodig zijn om tijdelijk niet of minder te werken. Bespreek eventueel ook met de huisarts welke hulp jij kunt gebruiken. Als ouders de juiste steun krijgen, werkt dit door op de kinderen.
Rouw kost tijd
Rouw heeft geen agenda. Je kunt niet weten of besluiten wanneer je kind de dood van oma heeft verwerkt. Maanden of jaren later kan er opeens weer verdriet omhoog komen, of kan je kind allerlei nieuwe vragen hebben. De ervaring van iemand missen verandert steeds. Omdat het langer geleden is, omdat pas later duidelijk wordt wat het betekent dat iemand nooit meer terugkomt, omdat er steeds weer gebeurtenissen zijn waar diegene niet bij is. In die zin hoeven de dood en het gemis ook geen plekje te krijgen, maar is het juist fijn als je kind er steeds weer op mag terugkomen. Zo blijven er ook waardevolle herinneringen ‘levend’.
Rituelen kunnen hier ook bij helpen. Maak er bijvoorbeeld een traditie van om samen een taartje te eten op de geboortedag van de overledene, draai haar lievelingsliedje op haar sterfdag of breng met kerst samen met je kind zelfgebakken kerstkoekjes naar het graf. Maak er een persoonlijk ritueel van, iets wat écht herinnert aan jullie band met de overledene.
Voorleesboeken over rouw en verlies
Samen een boek lezen over dit onderwerp geeft herkenning en geborgenheid. Dit zijn mooie voorleesboeken voor peuters en kleuters:
Mooie gedichten om voor te lezen: Nog een allerlaatste kusje, Marianne Busser en Ron Schröder, uitgeverij Unieboek Spectrum.
Woezel & Pip nemen afscheid van Muisje: Woezel & Pip Dag lief muisje, Dromenjager, Uitgeverij Leopold.
Alle mogelijke kindervragen beantwoord: Dood zijn, hoe lang duurt dat? Werner Storms, uitgeverij Clavis.
En nog een leestip voor jezelf (en anderen in de omgeving van je kind): Kinderen helpen bij verlies, Manu Keirse
Bronnen: Vakblad Vroeg, Helpen bij verlies en verdriet van Manu Keirse
