Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

 

Werkt straffen en belonen?

Veel ouders straffen en belonen om het gedrag van hun kind te sturen. Hoewel dat best kan werken, heeft het ook nadelige effecten. Wat gebeurt er met een kind als hij straf krijgt? En wat is het effect van straffen en belonen op de lange termijn?

Als een kind merkt dat bepaald gedrag straf oplevert, is de kans groot dat hij zal proberen het niet meer te doen. Andersom kun je gewenst gedrag stimuleren door er iets leuks tegenover te stellen. Klinkt logisch. Heel lang was het daarom gangbaar om kinderen zo op te voeden: straffen als ze iets fout doen, belonen als ze iets goed doen. Hoewel dat best (even) kan werken, zitten er ook nadelen aan zowel straffen als belonen.

Advertentie

Nadelen van straffen

Door je kind te straffen bij ongewenst gedrag, leer je hem jou te gehoorzamen. Hij leert dat hij straf kan voorkomen door te doen wat jij zegt. Hij leert alleen niet waaróm gedrag dat straf oplevert niet gewenst is als je hem alleen straft en verder geen uitleg geeft. Of wat hij beter kan doen. Je kind moet leren om zich aan bepaalde regels te houden, maar hij moet ook leren om zelf goede beslissingen te nemen. Dat wordt lastig als hij niet weet waarom bepaalde keuzes vervelende consequenties hebben. Als straf voorkomen zijn enige doel is, kan je kind ook besluiten om iets wat niet mag stiekem te gaan doen. Dan volgt er immers ook geen straf. Uit onderzoek blijkt dat straf geven ervoor zorgt dat kinderen sneller gaan liegen over wat er is gebeurd.

Achterliggende oorzaak

Een ander nadeel is dat je door te straffen makkelijk voorbijgaat aan de oorzaak van bepaald gedrag, zoals een driftbui. Je zorgt ervoor dat het stopt, zonder te weten waaróm je kind iets doet wat jij niet wilt. Misschien doet je kind vervelend omdat hij moe is, honger heeft of zich niet lekker voelt. Misschien doet hij iets stouts omdat hij zich verveelt of te lang geen aandacht heeft gehad. Is straf dan wel op z’n plaats? Hiervan leert je kind dat zijn behoeftes niet belangrijk zijn en voor straf kunnen zorgen. En hij leert niet hoe hij die behoeftes op een andere manier kan uiten. Bovendien kan het hem onzeker of angstig maken als hij merkt dat je boos wordt, terwijl hij eigenlijk jouw hulp nodig heeft.

Time-out

Je kind op de gang zetten als hij onhandelbaar is: sommige ouders zien het geven van een time-out puur als manier om hun peuter rustig te laten worden. Of als manier om een grens aan te geven. Toch is dit ook een vorm van straf, net als het afpakken van bijvoorbeeld speelgoed of schermtijd. Het is de vraag of een kind de boodschap daarvan snapt, of er alleen van leert dat hij moet gehoorzamen. De time-out kan een peuter bovendien bang of onzeker maken: alleen op de gang zitten kan voor kleine kinderen best eng zijn. Aan de buitenkant is die angst niet altijd te zien. Leert je kind jou te gehoorzamen uit angst, dan kan dat zijn vertrouwen en jullie band negatief beïnvloeden. Lees hier meer over de time-out en alternatieven.

Vecht-vlucht-bevries-respons

Onderzoek laat zien dat straf geven ook ongewenst gedrag in de hand kan werken. Uit woede of machteloosheid kan een kind juist (nog meer) heftig gedrag laten zien. Dit doet een kind niet bewust. Door de straf maakt hij stresshormonen aan, die de vecht-vlucht-bevries-respons uitlokken. Je kind is dan alleen nog maar bezig om uit de stressvolle situatie te raken. Hij reageert boos of sluit zich voor je af. In beide gevallen lukt het hem niet meer om naar je te luisteren, al zou hij het willen. Laat staan dat hij helder kan nadenken over wat hij doet. Dat lukt pas weer als hij weer rustig is.

Time-in

Met een time-in kun je op een positieve manier gedrag van je kind doorbreken: je neemt sámen met je kind even pauze. Dat kan effectief zijn als je kind jouw hulp nodig heeft om te kalmeren of een probleem op te lossen. Gedraagt je kind zich bijvoorbeeld vervelend in de supermarkt, dan kun je hem een paar minuten apart nemen en er samen over praten. Hiermee geef je hem een positieve boodschap: jullie zijn een team, in plaats van vijanden. Dat maakt het voor hem veel aantrekkelijker om naar je te luisteren en de informatie komt beter binnen als zijn stressniveau daalt.

Nadelen van belonen

Er is niets mis mee als je je kind af en toe beloont, bijvoorbeeld met een compliment of iets lekkers. Wees je er wel van bewust waaróm je hem beloont. Doe je het alleen maar om hem bepaald gedrag aan te leren? Dan is het eigenlijk het tegenovergestelde van straffen: je leert je kind iets aan, maar je leert hem niet waarom dat gewenst gedrag is. Ook kan een kind afhankelijk worden van jouw goedkeuring, waardoor hij telkens jouw bevestiging nodig heeft om te weten of hij iets goed doet. Dat maakt uiteindelijk onzeker. Bovendien zit op beloningen ‘inflatie’: je moet dan steeds iets leukers verzinnen om je kind zover te krijgen dat hij doet wat jij zegt. Net als bij straffen komt bij belonen de motivatie om iets wel of niet te doen niet uit je kind zelf.

Intrinsieke motivatie

Straffen en belonen kunnen allebei een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling van intrinsieke motivatie. Het zijn trucs om een kind regels aan te leren, maar hij leert daarvan alleen hoe hij straf kan voorkomen en beloningen kan krijgen. Terwijl het voor een gezonde ontwikkeling belangrijk is om inzicht te krijgen in wat je gedrag betekent. Waarom is iets wel of niet wenselijk? Wat zijn de gevolgen van bepaald gedrag, afgezien van ‘op de gang staan’ of ‘minder schermtijd krijgen’? Als je kind leert inschatten welke beslissingen handig zijn en daardoor uit zichzelf dit gedrag wil laten zien, heeft hij iets belangrijks geleerd voor de rest van zijn leven. Het maakt hem zelfredzaam en het geeft zelfvertrouwen: hij krijgt door wat goede keuzes zijn en waarom.

Afleiden en uitleggen

Natuurlijk is het niet de bedoeling dat je kind kan doen en laten wat hij wil. Kinderen hebben grenzen nodig. Wees duidelijk over wat je wel en niet wilt in huis. In plaats van te belonen kun je benoemen wat je ziet: ‘Wat zijn jullie fijn aan het spelen!’ Of bedank je kind als hij zijn bordje naar de keuken brengt, in plaats van ‘goed zo’ te zeggen. Wil je wel graag een compliment geven? Geef dan een compliment voor het proces, niet voor het resultaat: ‘Ik zie dat je goed je best hebt gedaan.’

Doet je kind telkens iets wat je niet wilt? Benoem wat precies niet mag en waarom niet. ‘Niet aan de staart van de kat trekken, dan doe je hem pijn.’ Haal hem vervolgens bij de kat weg en leid hem af met een andere activiteit. Sommige kinderen snappen na drie keer al wat de bedoeling is, maar bij andere duurt het wat langer. Door consequent te zijn en geduldig vol te houden bereik je uiteindelijk meer dan met straf.

Geef het goede voorbeeld

De allerbelangrijkste manier waarop kinderen leren, is door het gedrag van anderen te observeren en dit na te doen. Geef dus het goede voorbeeld en ‘leef voor’. Verwacht niet direct te veel, soms moet een kind het voorbeeld vaker hebben gezien voordat het kwartje valt. Vergeet ook niet dat een kind veel oppikt zonder dat je er bewust mee bezig bent. Het effect van voorleven zie je niet meteen, maar op de lange termijn neemt je kind jouw goede voorbeeld over.

Meer lezen? 10 gouden regels ls het gaat om straffen en belonen