pcos-zwanger-worden

PCOS en zwanger worden

PCOS is een veel voorkomende en vervelende aandoening, zeker als je zwanger wilt worden. PCOS gaat in veel gevallen gepaard met een cyclusstoornis. De eisprong vindt niet, of onregelmatig plaats, waardoor de kans op een zwangerschap verminderd is. Hoe ontstaat PCOS en wat kun je er tegen doen?

Wat is PCOS?

De afkorting PCOS staat voor Poly Cysteus Ovarium Syndroom. Letterlijk vertaald betekent dit: veel (poly) vochtblaasjes (cysten) in de eierstok (ovarium). Het is een hormonale afwijking waarbij er geen goede uitrijping van eicellen in de eierstokken plaatsvindt. De eicellen blijven in een bepaald rijpingsstadium hangen, waardoor er onregelmatig of helemaal geen eisprong is. Het gevolg hiervan is dat veel vrouwen met PCOS problemen hebben om zwanger te worden. Het is een aandoening die vrij veel voorkomt: ongeveer 5 tot 10% van alle vrouwen in de vruchtbare leeftijd heeft een vorm van PCOS, variërend van mild tot ernstig.

PCOSHet verschil tussen een gezonde eierstok en een met PCOS afwijking.

Mogelijke symptomen

PCOS is geen ziekte, maar een syndroom: een verzameling van symptomen. Dit betekent dat er meerdere mogelijke symptomen zijn, maar dat het per vrouw verschilt hoe het syndroom zich precies uit. Mogelijke symptomen zijn:

  • geen menstruatie of een onregelmatige menstruatiecyclus (minder dan 8 keer per jaar)
  • acne
  • haargroei volgens een mannelijk patroon
  • veel kleine vochtblaasjes in de eierstokken (deze zijn te zien op een echo)

Verband met overgewicht

Er is een duidelijk verband tussen het lichaamsgewicht en de aanwezigheid van PCOS. De kans stijgt fors bij een BMI hoger dan 29. Van alle vrouwen die het syndroom heeft, heeft 60 tot 70% overgewicht. Afvallen kan er voor zorgen dat de symptomen verminderen, of soms zelfs verdwijnen.

PCOS en zwanger worden

Wanneer je PCOS hebt en daarbij een onregelmatige menstruatiecyclus, dan kan het een stuk moeilijker zijn om zwanger te worden. Bij een normale menstruatiecyclus groeit er in de eerste helft van de cyclus één follikel (eiblaasje) tot een afmeting van ongeveer 20 millimeter. Dit gebeurt onder invloed van het follikelstimulerend hormoon (FSH) en het luteïniserend hormoon (LH). Deze rijpe eicel verlaat vervolgens tijdens de eisprong de eierstok. Via de eileider gaat de eicel daarna naar de baarmoeder, waar hij eventueel bevrucht kan worden.

Als je PCOS hebt, verloopt dit proces anders. In de eierstok zijn een groot aantal follikels aanwezig. Doordat de hormonen bij PCOS uit balans zijn, groeien deze follikels niet goed door. De follikels rijpen niet of zeer onregelmatig. Hierdoor treedt de ovulatie niet, of onregelmatig op. Deze follikels zijn als een soort ‘kralenkrans’ aanwezig op de eierstok. Dit is zichtbaar met een gynaecologische echo.

Omdat er geen of onregelmatig een eisprong plaatsvindt, blijft bij vrouwen met PCOS vaak lange tijd de menstruatie uit. Vrouwen met een normale cyclus worden gemiddeld om de 28 dagen ongesteld, terwijl er bij vrouwen met PCOS vaak meer dan zes weken tussen twee menstruaties zitten. Soms blijft de menstruatie zelfs langer dan een halfjaar weg, of word je helemaal niet ongesteld.

De kans op het krijgen van een miskraam is bij vrouwen met PCOS verhoogd.

Oorzaak PCOS

Wat precies de oorzaak is van PCOS, is niet bekend, maar wetenschappers denken dat erfelijkheid, overgewicht en insulineresistentie een rol spelen. PCOS komt namelijk vooral voor bij vrouwen met overgewicht en suikerziekte, en het lijkt ook een familiekwaal te zijn.

Wat wel duidelijk is, is dat vrouwen met PCOS allemaal een afwijkende hormoonhuishouding hebben, namelijk:

  • een verhoogde waarde van testosteron
  • een te hoge waarde van het LH-hormoon
  • een licht verhoogde waarde van oestrogeen
  • een te lage waarde van het FSH-hormoon, dat de rijping van follikels stimuleert.
  • en soms ook een verhoogde insulinewaarde, het hormoon dat je bloedsuikerspiegel in balans houdt.

Overbeharing, kaalheid en acne

Als je PCOS hebt, kunnen je eierstokken grote hoeveelheden van het mannelijke geslachtshormoon testosteron gaan produceren. Bij sommige vrouwen met PCOS is hier weinig van te merken en is het hoge testosterongehalte alleen meetbaar met een bloedtest. Bij andere vrouwen uit het zich in overbeharing, bijvoorbeeld op de kin en bovenlip, buik of rug of op de onderarmen en dijen. Sommigen hebben daarentegen juist last van haaruitval. Ook acne is een gevolg van het teveel aan testosteron.

PCOS symptomenDe verschillende symptomen van PCOS.

PCOS herkennen

De meeste vrouwen ontdekken pas dat ze PCOS hebben op het moment dat ze stoppen met de pil en hun menstruatie vervolgens niet goed op gang komt, of op het moment dat ze zwanger proberen te worden. Door de onregelmatige of uitblijvende menstruatie is je vruchtbaarheid verminderd.

Heb je een onregelmatige menstruatiecyclus of word je helemaal niet ongesteld? Dan kan PCOS de oorzaak zijn, maar dat hoeft niet. Er kan ook iets anders aan de hand zijn: lees hier meer over het uitblijven van je menstruatie. Als je naast de onregelmatige menstruatie ook last hebt van overbeharing, overgewicht of acne, dan zou er weleens sprake kunnen zijn van PCOS.

Bespreek je zorgen over je onregelmatige of uitblijvende menstruatie met de huisarts. Door te kijken naar je cyclus, een bloedonderzoek te doen en een echo van je eierstokken te maken, kan worden vastgesteld of je daadwerkelijk PCOS hebt. Door middel van het bloedonderzoek kan bekeken worden of je FSH-, LH- en testosterongehalte afwijken. Met behulp van de echo kan een arts of gynaecoloog zien of er veel follikels in de eierstokken zitten, de eerder genoemde ‘kralenkrans’. Als er meer dan twaalf vochtblaasjes in één van de eierstokken zichtbaar zijn, is er sprake van PCOS. Ter vergelijking: bij vrouwen zonder PCOS zitten er over het algemeen drie tot acht blaasjes in een eierstok.

PCOS, wat nu?

Veel vrouwen die de diagnose PCOS krijgen, maken zich zorgen of ze ooit zwanger kunnen worden. Gelukkig zijn er een aantal manieren om de aandoening te behandelen en de kans op een zwangerschap te vergroten. 60% van de vrouwen met PCOS lukt het zelfs om op de natuurlijk manier zwanger te worden zonder medische hulp. Dat geldt dus helaas niet voor iedereen, maar daarnaast zijn er ook nog verschillende methoden om het met medische begeleiding voor elkaar te krijgen.

Als je PCOS hebt, betekent dat dus in principe niet dat je onvruchtbaar bent. Het kan wel langer duren voor dat het lukt om zwanger te worden, en je hebt daar mogelijk medische begeleiding bij nodig.

Stappenplan bij PCOS

Het behandelplan bestaat uit de volgende stappen:

  1. In het geval van overgewicht: probeer af te vallen.

    Overgewicht is een van de oorzaken van PCOS. Vrouwen die aanleg hebben voor PCOS, omdat het bijvoorbeeld in de familie voorkomt, krijgen het syndroom vaak op het moment dat ze te zwaar worden. Uit onderzoek blijkt dat als je ongeveer 5 tot 10% van je lichaamsgewicht afvalt, de eisprong zich al kan herstellen. Gewichtsverlies is dus een belangrijke eerste stap als je te kampen hebt met PCOS en overgewicht.

  2. Eisprong stimuleren met medicijnen.

    Als afvallen niet helpt om de menstruatiecyclus weer op gang te brengen, of als je geen overgewicht hebt, dan zijn er verschillende middelen die kunnen helpen om het uitrijpen van een follikel te stimuleren. Dit wordt ook wel ovulatie-inductie genoemd. In eerste instantie worden hier tabletten voor gebruikt. Als dat niet helpt, zijn injecties de volgende stap.
    Vrouwen met PCOS hebben gemiddeld 80% kans om binnen een jaar zwanger te worden, wanneer de eisprong met behulp van medicijnen weer regelmatig komt.

  3. IUI (Intra-uteriene inseminatie).

    Wanneer er na 1 jaar regelmatige menstruaties, geen zwangerschap is opgetreden dan is IUI de volgende optie: IUI staat voor intra-uteriene-inseminatie. Dit betekent dat bij deze behandeling zaadcellen hoog in je baarmoeder worden ingebracht vlak voor of na de ovulatie. Dit wordt vaak gecombineerd met injecties die een ovulatie stimuleren.

  4. IVF of ICSI

    Als bovenstaande stappen niet tot een zwangerschap hebben geleid, kunnen vruchtbaarheidsbehandelingen als In Vitro Fertilisatie (IVF) en Intra Cytoplasmatische Sperma Injectie (ICSI) uitkomst bieden.

Medicijnen

Er zijn verschillende medicijnen waarmee de eierstokken gestimuleerd kunnen worden om een eicel te laten uitrijpen:

  • Clomifeencitraat

    De eerste optie die geprobeerd wordt, is een behandeling met tabletten clomifeencitraat. Deze tabletten ervoor zorgen dat er meer LH- en FSH-hormonen worden aangemaakt, waardoor er een follikel in de eierstok gaat groeien. Aan het begin van de menstruatiecyclus slik je vijf dagen achter elkaar de medicijnen. Wanneer een follikel aan het groeien is, dan zal deze na het stoppen van de medicijnen door moeten groeien, totdat er uiteindelijk een eisprong plaatsvindt. Als je niet zwanger wordt, dan volgt er een menstruatie en kun je de volgende cyclus opnieuw de tabletten slikken.
    Soms is het nodig om de dosering van de medicijnen op te hogen voordat het goed werkt. Bij 80% van de vrouwen worden de menstruaties regelmatig wanneer je deze medicijnen gebruikt.
    Na 12 behandeling wordt 80% van de vrouwen zwanger. Omdat met behulp van deze medicijnen er soms meerdere follikels tegelijk uitrijpen, geeft het gebruik ervan een verhoogde kans op een zwangerschap van een meerling.

  • Gonadotrofine-injecties

    Bij sommige vrouwen werken de clomifeentabletten niet. De volgende stap is dan een behandeling met hormooninjecties met het middel FSH. Deze injecties kun je zelf toedienen: ze hoeven maar vlak onder de huid ingespoten te worden. FSH is follikelstimulerend hormoon en zal een follikel stimuleren om uit te rijpen. De kans dat er meerdere follikels tegelijk uitrijpen is met deze medicijnen groter dan met het slikken van tabletten. Hierdoor zijn strenge controles in het ziekenhuis noodzakelijk om de groei van deze follikels te controleren. De bedoeling is dat er één follikel tegelijk uitrijpt. Wanneer er meerdere follikels tegelijk uitrijpen kan de behandeling gestopt worden om de kans op een grote meerlingzwangerschap te voorkomen.

  • Metformine

    Metformine is een middel dat bij de behandeling van suikerziekte wordt gebruikt. Het middel heeft invloed op de gevoeligheid voor insuline. Er is veel onderzoek gedaan naar het gebruik van Metformine bij vrouwen met PCOS omdat veel vrouwen met PCOS ook ongevoeliger zijn voor insuline. Vrouwen met PCOS die géén suikerziekte hebben, zouden mogelijk toch baat hebben bij het innemen van metformine, vaak in combinatie met de clomifeentabletten.
    Uit de onderzoeken blijkt dat het gebruik van Metformine de kans op een zwangerschap niet vergroot. Dit is de reden waarom het in Nederland niet geadviseerd wordt bij PCOS.

IUI, IVF en ICSI

Als de medicijnen niet helpen om zwanger te worden, dan kun je kiezen voor een vruchtbaarheidsbehandeling als IUI, IVF of ICSI. Zo’n behandeling garandeert geen zwangerschap, maar vergroot wel de kans:

  • De kans dat IUI tot een zwangerschap leidt, is ongeveer 10% per behandeling. Er zijn dus vaak meerdere behandelingen nodig. Na 6 IUI-behandeling is 35% van de vrouwen zwanger.
  • IVF is de volgende stap. Van alle stellen die IVF-behandelingen ondergaan, is gemiddeld 25 tot 30% na één behandeling zwanger. Ben je nog geen 35 jaar dan is de kans dat je na een poging zwanger bent, zo’n 30-40%, terwijl je na je veertigste nog maar zo’n 10% kans hebt.

Operatie aan de eierstok

Er bestaan ook vruchtbaarheidsbevorderende operaties die tot een toename van het aantal eisprongen kunnen leiden: ‘ovarian drilling’ of ‘LEO’ genoemd (Laparoscopische Elektrocoagulatie van de Ovaria). Tijdens deze kijkoperatie worden kleine gaatjes gemaakt in het oppervlakte van je eierstok en wordt er wat weefsel verwijderd. Doordat het volume van de eierstok na de operatie kleiner is en er minder follikels aanwezig zijn, zorgt dit voor een verandering van de hormoonproductie, waardoor de eisprong bij een groot deel van de vrouwen weer regelmatig komt.

Er kleven risico’s aan de operatie: er kan littekenvorming rond de eierstokken ontstaan, met verklevingen tot gevolg. Dit kan een verhoogde kans op een buitenbaarmoederlijke zwangerschap geven. Helaas is het effect van deze operatie tijdelijk. Wanneer een zwangerschap na deze operatie uitblijft, zullen de menstruaties geleidelijk aan weer onregelmatiger worden. Deze methode wordt niet in alle ziekenhuizen toegepast.

Gevolgen PCOS op de lange termijn

Belangrijk om te weten is dat PCOS ook een aantal mogelijke gevolgen op de lange termijn heeft. Zo hebben vrouwen met PCOS een verhoogde kans om op latere leeftijd (meestal na de overgang) last te krijgen van:

  • diabetes type II (ouderdomssuikerziekte)
  • hart- en vaatziekten
  • hoge bloeddruk

Deze problemen hangen ook samen met het overgewicht dat veel vrouwen met PCOS hebben, en de insulineresistentie. Daarom is het des te belangrijk om te proberen je hormoonhuishouding en bloedsuikerspiegel weer in balans te krijgen, zodat je de schade op de lange termijn zo veel mogelijk beperkt. Veel vrouwen bereiken dit door af te vallen totdat ze een gezonde BMI bereiken.

Emotionele gevolgen

PCOS en de daarbij behorende vruchtbaarheidsproblemen kunnen een flinke impact hebben op je leven. Het is dan ook helemaal niet gek als je het emotioneel zwaar hebt door de situatie. Als je kiest voor een medische vruchtbaarheidsbehandeling, kan dit ook een zwaar en ingrijpend proces zijn. Probeer tijdens het traject je eigen tempo aan te houden, rust te pakken als je dat nodig hebt, en veel aandacht te hebben voor je eigen emoties én die van je partner.

Praat erover

Op het forum van Ouders van Nu wordt ook actief over PCOS gesproken. Wil je over dit onderwerp ervaringen en gedachtes uitwisselen? In dit topic over PCOS kan jij in contact komen met ervaringsdeskundigen.

Tips: dit kun je zelf doen tegen PCOS

De beste manier om PCOS te behandelen, blijft volgens de stichting PCOS een gezonde levensstijl. Gezond eten en genoeg bewegen kunnen ervoor zorgen dat de klachten vanzelf verdwijnen. Daarom hebben ze een aantal tips op een rijtje gezet, waarmee je zelf kunt werken aan je gezondheid:

Een gezond dieet

  • Drink water in plaats van frisdrank of sap. Drink twee liter water per dag.
  • Eet vooral groente en fruit en vlees dat niet te vet is.
  • Eet ook regelmatig vis en ongezouten noten.
  • Gebruik olijfolie, pindaolie, kokosolie of koolzaadolie bij het koken in plaats van boter.
  • Neem per maaltijd niet te veel rijst, pasta of brood, maar schep wat meer groente op. Eén kopje rijst of pasta/twee sneetjes brood bij een maaltijd is genoeg.
  • Stoom je groente of vis eens, in plaats van het te bakken of koken.

Meer bewegen

  • Beweeg regelmatig: minimaal 150 minuten per week.
  • Zoek een sport of een manier van bewegen die je zelf leuk vindt. Dan is het makkelijker om het vol te houden.
  • Neem vaker de trap in plaats van de lift.
  • Gebruik een stappenteller en stel een doel, dat je elke dag probeert te behalen.
  • Heb je veel last van stress? Kies dan naast extra beweging ook voor een sport als yoga of pilates, of probeer eens mindfulness.
  • Vertel je omgeving over je doelen, zodat zij je daarin kunnen steunen.

Lukt het je niet zelf om een gezondere levensstijl aan te nemen, praat hier dan over met je huisarts. Hij of zij kan je erbij begeleiden of een diëtist of andere specialist aanraden.

Tessa Cox

Fertiliteitsarts

Tessa Cox werkt als Arts Voortplantingsgeneeskunde bij Medisch Centrum Kinderwens in Leiderdorp. Tessa heeft jarenlange ervaring in het begeleiden van mensen waarbij zwanger worden op de natuurlijke manier niet lukt. Ze verricht onderzoek naar de oorzaak van het uitblijven van een zwangerschap en begeleidt haar patiënten gedurende verschillende soorten vruchtbaarheidsbehandelingen.