Hersenvliesontsteking bij baby’s en kinderen: dit móet je weten

Wat is een hersenvliesontsteking?

Een hersenvliesontsteking, medisch bekend als meningitis, is een ontsteking van de zachte vliezen (meningen) die zich rondom de hersenen en het ruggenmerg bevinden. Deze hersenvliezen liggen direct onder de schedel en dienen als beschermlaag voor de hersenen. Hoewel iedereen meningitis kan krijgen, treft de ziekte verhoudingsgewijs vaker baby’s, jongvolwassenen en mensen met een verzwakt afweersysteem.

Lees ook: Zo werkt het afweersysteem van je kind

Oorzaken van hersenvliesontsteking bij een baby of kind

Een hersenvliesontsteking ontstaat door een infectie met een bacterie of een virus. De virale vorm is de meest voorkomende variant. Deze is in de meeste gevallen ongevaarlijk en geneest na een aantal dagen vanzelf. De bacteriële variant is daarentegen zeer gevaarlijk. Deze tast het centrale zenuwstelsel direct aan en kan levensbedreigend zijn als er niet tijdig wordt ingegrepen.

Van de kinderen die besmet raken met de bacteriële variant, overlijdt een klein percentage en een aanzienlijk deel houdt er blijvende schade aan over. Denk aan deels of volledig doof worden, (gedeeltelijke) verlamming, een achterstand in de geestelijke ontwikkeling of het ontwikkelen van epilepsie. Tijdige herkenning en behandeling is dus van levensbelang.

Hoe herken je een hersenvliesontsteking bij je baby?

Bij baby’s zijn de symptomen van meningitis moeilijk te herkennen omdat de klachten vaak vaag en algemeen zijn, zoals prikkelbaarheid, weigeren te drinken en een schommelende lichaamstemperatuur.

Controleer bij twijfel altijd direct de fontanel bij je baby. Houd je baby rechtop en voel voorzichtig. Ligt de fontanel iets verzonken, dan is de druk normaal. Staat de fontanel bol, dan wijst dit op een verhoogde druk in het hoofd, wat een indicatie van hersenvliesontsteking kan zijn. Houd er rekening mee dat niet alle baby’s met meningitis dit specifieke symptoom vertonen.

De belangrijkste symptomen bij baby's en peuters

Een kind hoeft niet alle symptomen tegelijk te tonen, en ze verschijnen niet in een vaste volgorde. Oudere kinderen kunnen aanvullend klagen over hoofdpijn, spierpijn en verwardheid. Neem altijd contact op met een arts bij de volgende signalen:

• Hoge koorts en/of juist koude handen en voeten.

• Chagrijnig zijn, niet opgetild willen worden.

• Snelle of knorrende ademhaling.

• Ontroostbaar huilen of kreunen.

• Stijve nek.

• Fel licht vervelend vinden.

• Eten/drinken weigeren, misselijk, overgeven.

• Sufheid, slaperig of niet (normaal) reageren.

• Bleke huid met paarsrode vlekjes die je niet kunt wegdrukken.

• Gespannen/opgezwollen fontanel.

• Stuiptrekkingen/toevallen.

Heeft je kind huiduitslag? Check deze handige vlekkenwijzer.

Hoe herken je de ziekte bij oudere kinderen?

Bij oudere kinderen verloopt de ziekte razendsnel en lijken de eerste symptomen sterk op een zware griep. Koorts is vrijwel altijd aanwezig, en bij de bacteriële variant stijgt de temperatuur vaak gevaarlijk hoog. Nekstijfheid, waarbij je kind zijn kin niet op de borst kan leggen, is een cruciaal alarmsignaal. Schakel direct hulp in wanneer je kind verward of extreem suf is, of hard huilt bij elke beweging.

Rode vlekken: zo doe je de glastest

Donkerrode of paarsrode vlekken op de huid die zich in een rap tempo uitbreiden, zijn een alarmsignaal voor bloedvergiftiging, wat vaak samengaat met hersenvliesontsteking. Deze vlekken verschijnen in eerste instantie vaak op de onderbenen of op plekken met veel druk, zoals de rand van een sok.

Om te controleren of de vlekken gevaarlijk zijn, voer je de glastest uit. Druk de zijkant van een helder drinkglas stevig op de uitslag. Vlekken veroorzaakt door onschuldige virussen verbleken of verdwijnen tijdelijk door de druk. Blijven de vlekken duidelijk zichtbaar door het glas heen? Ga dan direct naar de spoedeisende hulp, dit is een mogelijk teken van hersenvliesontsteking.

Deze baby met meningitis heeft paarsrode vlekjes over het hele lichaam.

Hoe besmettelijk is hersenvliesontsteking?

De virale variant van hersenvliesontsteking is besmettelijk en verspreidt zich via hoesten, niezen of direct contact met besmette oppervlakken of ontlasting. Goede handhygiëne is cruciaal, omdat het virus via een deurkruk of speelgoed in de mond van een kind kan belanden.

De bacteriële variant is aanzienlijk minder besmettelijk omdat deze bacterie nauwelijks buiten het menselijk lichaam overleeft. Besmetting vindt alleen plaats door zeer intensief menselijk contact, zoals binnen een gezin of op een kinderopvang.

Welke bacteriën veroorzaken hersenvliesontsteking?

De belangrijkste veroorzakers van bacteriële hersenvliesontsteking zijn de meningokok, de pneumokok, de Haemophilus influenzae type B (Hib) en de Groep B-streptokok (GBS).

• Meningokokken: Deze infectie treft voornamelijk kinderen tot vier jaar en jongeren tussen veertien en vijfentwintig. Kinderen van veertien maanden en veertien jaar ontvangen hiervoor bescherming (typen A, C, W en Y) via het Rijksvaccinatieprogramma.

• Pneumokokken en Hib: Ouders van kinderen jonger dan vijf krijgen een inenting aangeboden via het DaKTP-Hib-HepB-vaccin. Bij lokale uitbraken of voor reizen naar het buitenland kan dit al vanaf vier weken na de geboorte worden toegediend.

• Groep B-streptokokken (GBS): Dit is een bacterie die volwassenen ongemerkt bij zich kunnen dragen, maar extreem gevaarlijk is voor pasgeborenen. Er bestaat nog geen vaccin tegen GBS, snelle toediening van antibiotica direct na de geboorte is de enige remedie als de baby geïnfecteerd raakt.

Welke virussen veroorzaken de ziekte?

De virale variant wordt meestal veroorzaakt door het ECHO-virus, het herpes simplex virus (koortslip) of de bof. Het Rijksvaccinatieprogramma biedt kinderen rond veertien maanden en negen jaar de BMR-vaccinatie (Bof, Mazelen, Rodehond), wat de kans op virale meningitis door de bof drastisch verkleint.

Een hersenvliesontsteking die door een enterovirus wordt veroorzaakt, gaat meestal binnen vier tot tien dagen vanzelf over. Je baby kan er wel heel geïrriteerd door zijn (veel huilen).

In Nederland krijgen kinderen van veertien maanden en negen jaar via het Rijksvaccinatieprogramma de vaccinatie tegen de bof aangeboden. Het bofvaccin zit in een combinatievaccin (de BMR). Dit vaccin beschermt ook tegen mazelen en rodehond. Vaccinatie geeft geen volledige bescherming tegen een infectie met het bofvirus.

Lees ook: Alles over de BMR-vaccinatie

Hoe vaak komt een hersenvliesontsteking bij baby’s voor?

Gelukkig is hersenvliesontsteking redelijk zeldzaam. In Nederland komt de ziekte elk jaar voor bij 1 op de 5.000 tot 10.000 kinderen. Bij pasgeboren baby’s komt een hersenvliesontsteking vaker voor (80 per 100.000) dan bij kinderen tussen 2 en 10 jaar (0,56 per 100.000).

In principe kan iedereen een hersenvliesontsteking oplopen. Toch zijn er een aantal risicogroepen:

• Pasgeboren baby’s

• Kinderen onder de 5 jaar

• Tieners

• Volwassenen boven de zestig jaar

• Mensen met een slechte weerstand

Hoe krijgt een kind een hersenvliesontsteking?

De bacteriën die een hersenvliesontsteking veroorzaken, komen vaak voor in de neusholte. Als iemand hoest of niest, kan je kind hiermee besmet raken. De bacteriën zijn in de neus- en keelholte onschuldig. Pas als je kind een slechte weerstand heeft, loopt hij risico. De bacteriën kunnen dan in zijn bloed terechtkomen, waardoor hij een bloedvergiftiging kan oplopen. Via het bloed bereiken de bacteriën dan de hersenen en hersenvliezen. Zo ontstaat een hersenvliesontsteking.

Een hersenvliesontsteking kan ook ontstaan als complicatie vanuit een andere ziekte, zoals een longontsteking of middenoorontsteking. Let dus altijd goed op als je kind ziek is en plotseling veel zieker wordt.

Het risico van een koortslip

Een ogenschijnlijk onschuldige koortslip (herpes simplex) is levensgevaarlijk voor een pasgeboren baby. Het afweersysteem van de baby is nog niet ontwikkeld, waardoor het virus kan doorslaan naar de hersenvliezen. Mocht een baby in de eerste vier levensweken ziek worden en is er contact geweest met het herpesvirus, dan start het ziekenhuis uit voorzorg direct met medicatie.

Behandeling: wat doet het ziekenhuis?

Een virale hersenvliesontsteking geneest over het algemeen vanzelf, maar bij de bacteriële variant moet er direct in het ziekenhuis worden ingegrepen met infusen en antibiotica.

Om definitief vast te stellen om welke variant het gaat, verricht de arts een ruggenprik. Hierbij wordt met een dunne naald hersenvocht (dat in verbinding staat met het ruggenmergvocht) weggenomen voor laboratoriumonderzoek.

Volgens Machteld van Scherpenzeel-de Vries, kinderarts-neonatoloog, is snel handelen allesbepalend: “Kindergeneeskunde draait om de juiste zorg leveren op het moment dat het er het allermeest toe doet. Bij signalen van meningitis kan wachten fatale gevolgen hebben. Wees alert en volg je onderbuikgevoel als ouder.”

Herstelperiode: wat volgt er na het ziekenhuis?

Wanneer de ziekenhuisopname erop zit en je kind naar huis mag, is de herstelperiode nog in volle gang. Het lichaam van je kind voelt zwak en vermoeid. Hoofdpijn en concentratieproblemen kunnen nog geruime tijd aanhouden. Na een bacteriële hersenvliesontsteking treden soms ook onzichtbare cognitieve problemen op die pas jaren later, bijvoorbeeld op de basisschool, duidelijk worden in de vorm van gedragsproblemen. Geef je kind daarom alle tijd en rust om volledig te herstellen.

Lees ook: Wanneer mag een ziek kind niet naar de kinderopvang?

Bron: Hersenstichting