De sociaal-emotionele ontwikkeling van je peuter: wat kun je verwachten?

Wat is sociaal-emotionele ontwikkeling?

De sociaal-emotionele ontwikkeling is het proces waarin je kind leert omgaan met eigen gevoelens, die van anderen leert begrijpen (inlevingsvermogen) en sociale vaardigheden ontwikkelt.

Tussen het tweede en vierde jaar maakt je peuter in korte tijd een hoop ontwikkelingen door op dit vlak. Voor een klein kind draait de wereld in het begin nog puur om hemzelf. Vaardigheden zoals delen, op je beurt wachten, een ander troosten en je aan regels houden, zijn dus ontzettend ingewikkeld en moet je kind echt nog leren.

Omgaan met emoties is minstens zo lastig. Het herkennen en begrijpen van gevoelens kost veel energie. Een peuter kan daarom vanuit het niets enorm boos worden. Volgens opvoedcoach en expert Valerie Ritchie horen dergelijke driftbuien volledig bij deze fase van emotionele ontwikkeling. Je helpt je kind het best door het goede voorbeeld te geven, grenzen te stellen en te zorgen voor een basis van zelfvertrouwen.

Lees ook: Waarom driftbuien juist hartstikke goed zijn voor je peuter

Hoe ontwikkelt een peuter van 2 tot 3 jaar zich sociaal-emotioneel?

Tussen de tweede en derde verjaardag leert een peuter het begrip ‘wij’ kennen en begint hij zijn fantasie te gebruiken, hoewel hij zich nog niet in een ander kan verplaatsen en denkt dat iedereen hetzelfde denkt als hij.

Samen spelen gaat in deze fase beter met één ander kind dan in een grote groep. De meest opvallende mijlpalen voor deze leeftijd zijn:

• Je peuter beseft steeds meer dat hij een eigen persoon is, met een duidelijke eigen wil.

• Hij zoekt grenzen op en test deze uit.

• Hij wil alles zelf doen, maar is stiekem nog erg afhankelijk.

• Delen is nog lastig (speelgoed afpakken is normaal), maar hij begint het wel te leren.

• Hij leert om op zijn beurt te wachten.

• Hij is extreem gevoelig voor complimenten.

Wat merk je van de peuterpuberteit?

De peuterpuberteit (of ‘nee’-fase) begint rond anderhalf tot twee jaar en kenmerkt zich door eigenwijsheid, driftbuien en veelvuldig ‘nee’ zeggen, wat manieren zijn om onafhankelijkheid te tonen.

In deze 2,5 jaar durende fase ontdekt je peuter dat hij een individu is met een eigen wil. In deze periode heeft hij hulp nodig om met zijn emoties om te gaan. Zie je dat je kind boos is? Benoem dat dan door te zeggen: “Ik denk dat je boos bent, klopt dat?”. Dit creëert bewustwording en laat zien dat je begrip toont. Zoek vervolgens samen naar een manier waarop hij wél met die boosheid kan omgaan.

Lees ook: 12x waarom jullie de drie-’ik doe het lekker nie’-fase veel pittiger vinden dan ‘twee is nee’

Waarom zijn grenzen stellen en complimenten geven belangrijk?

Grenzen geven je kind een gevoel van veiligheid en duidelijkheid, terwijl complimenten zorgen voor motivatie, een positief zelfbeeld en zelfvertrouwen.

Je kind zoekt jouw grenzen op als oefening voor zijn zelfstandigheid. Ben je soms geneigd om geen grenzen te stellen omdat je niet de strenge ouder wil zijn? Bedenk dan dat een kind zonder grenzen nooit weet aan welke verwachtingen hij moet voldoen. Zelfvertrouwen kweek je daarnaast door concrete complimenten te geven voor inzet, zelfs als het resultaat niet perfect is. “Wat goed dat je zelf die auto in de kast hebt gezet,” werkt veel beter dan enkel “Goed zo”.

Lees ook: Hoe geef je je kind op een goede manier een compliment? en 8 tips om het zelfvertrouwen van je kind te vergroten

Hoe ontwikkelt een peuter van 3 tot 4 jaar zich sociaal-emotioneel?

Vanaf drie jaar wordt een peuter merkbaar socialer: hij kan zich steeds beter inleven, gaat écht samen spelen met anderen en leert zijn eigen emoties beter beheersen waardoor driftbuien afnemen.

Op de peuterspeelzaal of kinderopvang ontstaan in deze fase de eerste vriendschappen. Voor die tijd spelen kinderen vaker naast elkaar. De ontwikkeling van je kind van 3 tot 4 jaar kenmerkt zich door deze dingen:

• Fantasie neemt een grote vlucht. Hij voert gesprekken met auto's of poppen en verwerkt via rollenspellen indrukken van de dag.

• Het samen delen en dingen weggeven gaat een stuk makkelijker.

• Hij kan door nieuwe, grote indrukken soms angstig of verlegen worden. Dit uit zich soms in nachtmerries of nachtangsten (night terrors).

• Je kunt sociale omgangsregels afspreken, zoals samen opruimen of elkaar helpen.

• Zodra hij vier jaar is, wordt hij zich sterk bewust van de verwachtingen die zijn omgeving van hem heeft.

Hoe stimuleer je de sociaal-emotionele ontwikkeling?

Je stimuleert de sociaal-emotionele ontwikkeling door actief mee te spelen, veel te kletsen over de dag en door altijd het goede voorbeeld te geven met je eigen emoties.

Daarnaast adviseren experts, zoals logopedist Jente Timmer, om regelmatig voor te lezen. Boekjes helpen je peuter de emoties van zichzelf en anderen te herkennen. Nog een aantal waardevolle tips:

• Luister in plaats van adviseer: Vraag je kind zelf naar oplossingen in plaats van alles voor te kauwen.

• Benoem emoties en geef ze de ruimte: Word niet geïrriteerd als je kind huilt, maar benoem de behoefte ("Jij wilde graag langer in de speeltuin blijven, ik zie dat je boos bent"). Check hiervoor ook deze tips als het je zelf even te veel wordt.

Lees ook: Alles over de algehele ontwikkeling van je peuter

Wat als de ontwikkeling van je peuter achterloopt?

Houd in gedachten dat ieder kind een eigen tempo volgt. Mocht je je écht zorgen maken omdat je kind merkbaar achterloopt op zijn leeftijdsgenoten, bespreek dit dan altijd met je huisarts of het consultatiebureau.

Zij kunnen de situatie beoordelen en jullie indien nodig doorverwijzen naar een specialist. Mochten er later, op basisschoolleeftijd, blijvende problemen zijn met zelfvertrouwen of samenwerken, dan kan de school eventueel een speciale training (zoals Kanjertraining of Rots en Water) aanraden. Lees hier meer over het stimuleren van de zelfredzaamheid van je kind.

Sociale vaardigheidstrainingen

Vind je kind het lastig om voor zichzelf op te komen en durft hij zich sociaal-emotioneel niet goed te laten zien? Er zijn verschillende soorten trainingen om de ontwikkeling van de sociale vaardigheden (SOVA-trainingen) van je kind te stimuleren. Dit zijn twee bekende SOVA-trainingen die op scholen worden gegeven:

• Kanjertraining:
  Dit is de bekendste SOVA-training. Deze wordt vaak op scholen aangeboden en het is ook mogelijk om deze in groepsverband buiten de school te volgen. De training is vooral geschikt voor kinderen vanaf een jaar of 6 tot en met 12. De kanjertraining richt zich op kinderen die niet lekker in hun vel zitten, niet veel zelfvertrouwen hebben en een steuntje in de rug kunnen gebruiken op het gebied van sociale vaardigheden. De basis is dat je kind zijn mening durft te geven, zichzelf durft te presenteren, ja en nee durven zeggen en samenwerken met anderen.
  Lees ook: Kanjertraining en andere anti-pestprogramma’s op de basisschool

• Rots en Water:
  Rots en Water wordt vaak neergezet als weerbaarheidstraining, maar richt zich met name op sociale vaardigheden en de ontwikkeling ervan. Het grote verschil met andere sociale vaardigheidstrainingen is dat Rots en Water minder verbaal georiënteerd is. Rots en Water gaat ervan uit dat kinderen vooral leren door te ervaren en te doen. In deze training houden kinderen meer rekening met ademhalingstechnieken, lichaamshouding, het aanvoelen van problemen en het oplossen van problemen. Rots en Water is geschikt voor jonge kinderen en voor beginnende pubers.

Let op: de trainingen zijn niet meteen dé oplossing als je kind problemen heeft met zijn sociale vaardigheden. Wel kan het een goed hulpmiddel zijn.

5 tips om de sociaal-emotionele ontwikkeling te stimuleren

Jij en je partner kunnen de sociaal-emotionele ontwikkeling van je peuter op allerlei manieren stimuleren. Vijf tips:

1. 1

   Speel mee met je kind: doe rollenspellen. Speel bijvoorbeeld ‘vadertje en moedertje’ of ‘winkeltje’. Zo oefen je sociale omgangsvormen en kan je kind door middel van spel zijn emoties uiten.

2. 2

   Voorlezen: voorlezen is voor veel ouders en kinderen een fijn rustmoment. Even knus op de bank of in bed voor het slapengaan nog een boekje voorlezen. Je peuter hoort het verhaal en herkent de emoties van anderen en zichzelf.

3. 3

   Praat met elkaar: samen op de fiets of in de auto, of ’s middags even kletsen op de bank. Vraag je peuter bijvoorbeeld wat hij het leukst vond vandaag en waarom. En vraag wat hij niet leuk vond. Zo leert hij om na te denken over zijn gevoelens.

4. 4

   Luister naar je kind: het is heel makkelijk om steeds advies te geven aan je kind hoe hij iets anders of beter kan doen. Uiteindelijk leert je kind er het meest van als jij het voordoet, je hem een luisterend oor biedt en vragen aan hem stelt. Op die manier kan hij zelf bedenken hoe hij een probleem kan oplossen.

5. 5

   Geef het goede voorbeeld: nu je peuter zijn emoties beter kan beheersen en de driftbuien (bijna) verleden tijd zijn, kun jij hem leren hoe je wél kunt omgaan met boosheid. Ziet hij jou regelmatig woedend tekeergaan, dan wordt dat zijn voorbeeld. Probeer met je eigen emoties om te gaan zoals jij graag zou willen dat je kind dat doet met die van hem. Benoem wat je doet en voelt, en wat volgens jou een goede oplossing is. Nogmaals: dit is een ontwikkeling, dus geef het tijd.

6. 6

   Erken de emoties van je kind: reageer niet geïrriteerd als je kind snel boos is of moet huilen, maar benoem de emotie en probeer te ontdekken wat er speelt. Dus: ‘Ik zie dat je boos bent’ en ‘Wat is er aan de hand?’ Als je merkt dat je kind hier juist bozer van wordt, kun je ook de wens van het kind benoemen. Bijvoorbeeld: ‘Jij wilde graag langer in de speeltuin blijven.’ Op die manier voelt je kind zich gezien. Wat kun je doen als de emoties toch hoog oplopen? Check deze tips van kinderpsycholoog Tischa Neve.

Lees ook: Alles over de ontwikkeling van je peuter

Bronnen: Nederlands Jeugdinstituut en CJG