Wat is hoogbegaafdheid?
Hoogbegaafdheid is een combinatie van een zeer hoge intelligentie (een IQ van 130 of hoger), een buitengewoon creatief denkvermogen en een sterke innerlijke motivatie.
Het is een hardnekkig misverstand dat een hoge score op een IQ-test voldoende is voor dit label. Volgens psycholoog Sonja Borgsteede heeft je kind pas aanleg voor hoogbegaafdheid als deze drie persoonlijkheidsfactoren tegelijkertijd aanwezig zijn. Of dit zich vervolgens ook echt positief ontwikkelt, hangt sterk af van de omgevingsfactoren. Een stimulerend gezin, een uitdagende school en verbinding met vrienden spelen hierin een onmisbare rol. Het is een langdurig en dynamisch proces. Zoek je thuis praktische manieren om je kind uit te dagen? Dat doe je bijvoorbeeld met deze educatieve spellen.
De drie belangrijkste persoonlijkheidsfactoren op een rij:
- 1
Intelligentie: Met een IQ-test kun je vaststellen hoe intelligent je kind is. Bij een score van 130 of hoger is er sprake van een hoog intelligentieniveau. Overigens is zo'n test minder betrouwbaar bij peuters en kleuters, gezien hun ontwikkeling nog erg grillig verloopt.
- 2
Creativiteit: Hoogbegaafde kinderen zijn sterren in 'out of the box' denken. Ze komen met originele invalshoeken en oplossingen. Creativiteit stimuleren bij je kind is essentieel. Ook stellen ze vaak kritische vragen, waarbij de ‘waarom’-vraag eindeloos voorbijkomt.
- 3
Motivatie: Een gedreven kind zet door als iets lastig wordt. Motivatie is overigens lastig te meten; veel gemotiveerde kinderen zijn niet per definitie hoogbegaafd. Daarbij is een hoogbegaafd kind vaak pas écht gemotiveerd als hij voldoende wordt uitgedaagd.
Hoe vaak komt hoogbegaafdheid voor bij kinderen?
Ongeveer 2,5 procent van de bevolking is hoogbegaafd, wat neerkomt op gemiddeld één tot twee leerlingen in een reguliere schoolklas van dertig kinderen.
Omdat hoogbegaafdheid voor ongeveer tachtig procent erfelijk is bepaald, kun je ook als ouders met een gemiddelde intelligentie een hoogbegaafd kind krijgen. Op de basisschool pikken leerkrachten hoogbegaafdheid lang niet altijd direct op, omdat zij zich logischerwijs vooral focussen op algemene schoolprestaties. Vaak valt het pas op tijdens een afwijkende situatie, bijvoorbeeld wanneer een leerling ineens opbloeit tijdens een speciale projectweek of een uitdagende excursie.
Lees ook: Tweetalig onderwijs: dit zijn de voor- en nadelen
Wat zijn de belangrijkste kenmerken van een hoogbegaafd kind?
Hoogbegaafdheid herken je onder andere aan het razendsnel leggen van verbanden, een uitzonderlijk geheugen, het stellen van kritische levensvragen en de drang om problemen zelfstandig en origineel op te lossen.
Hoe weet je nu of jouw kind echt hoogbegaafd is? Dat ontdek je niet altijd makkelijk, want veel kinderen verbergen hun ware talenten om niet buiten de groep te vallen. Toch kun je letten op een mix van opvallende rationele, filosofische en creatieve signalen. Rationeel gezien leren deze kinderen enorm snel, hebben ze aan een half woord genoeg en bezitten ze een vlijmscherp geheugen (lees hier zo werkt het geheugen van je kind).
Op filosofisch vlak stellen ze eindeloos fundamentele ‘waarom’-vragen (lees ook: dit is de reden dat een peuter zo vaak ‘Waarom’? vraagt). Creatief gezien kloppen ze niet direct bij jou aan voor hulp, maar proberen ze via eigen creativiteit en inventiviteit een oplossing te bedenken. Andere mogelijke signalen zijn een torenhoge lat voor zichzelf leggen, perfectionisme, een sterk rechtvaardigheidsgevoel en flexibel denken. Let op: een kind hoeft echt niet al deze eigenschappen tegelijk af te vinken.
Lees ook: Zo herken je een hoogsensitief kind
Hoe herken je een hoogbegaafd kind?
Je herkent een hoogbegaafd kind vaak aan een snelle ontwikkeling, het makkelijk leggen van verbanden, een sterke behoefte aan autonomie en een perfectionistische instelling. Het is belangrijk om te onthouden dat elk kind uniek is en op zijn eigen manier met hoogbegaafdheid omgaat.
Het ene hoogbegaafde kind blinkt direct uit, terwijl het andere kind uitdaging vooral buiten de schoolmuren zoekt. Soms proberen kinderen zich zo sterk aan te passen aan hun omgeving dat ze onderpresteren. Ze raken hun motivatie kwijt als ze niet op het juiste niveau worden uitgedaagd, wat kan leiden tot wisselende prestaties of gedragsproblemen uit verveling.
Hoewel geen enkel kind alle vinkjes aantikt, zijn er duidelijke signalen die in drie categorieën te verdelen zijn:
Rationele en cognitieve kenmerken:
Snel leren en een uitstekend geheugen (Zo werkt het geheugen van je kind).
Grote denksprongen maken en razendsnel verbanden leggen.
Hoofd- en bijzaken moeiteloos van elkaar scheiden.
Een grote leerhonger en een brede of juist extreem specifieke interesse.
Filosofische en sociale kenmerken:
Veel kritische en originele vragen stellen (Waarom vraagt een peuter zo vaak waarom?).
Een enorm rechtvaardigheidsgevoel en een zoektocht naar de 'waarheid'.
Grote gevoeligheid en een sterk inlevingsvermogen (Zo herken je een hoogsensitief kind).
Zich vaak beter kunnen vinden met oudere kinderen dan met leeftijdsgenoten.
Creatieve en praktische kenmerken:
Een hoge mate van zelfstandigheid; ze lossen problemen het liefst zelf op.
Perfectionisme en de lat altijd hoog leggen.
Veel energie, grote beweeglijkheid en een uitstekende fijne motoriek.
Hoogbegaafdheid bij een baby, peuter of kleuter
Bij jonge kinderen spreken we nog niet officieel van hoogbegaafdheid, maar van een ontwikkelingsvoorsprong. Je kind kan enorm leergierig, alert of welbespraakt zijn tijdens de peuterpuberteit of de kleuterfase, maar dit betekent niet automatisch dat hij hoogbegaafd is.
Een ontwikkelingsvoorsprong is vaak wel een sterke indicatie: hoe groter de voorsprong, hoe groter de kans op latere hoogbegaafdheid. Je merkt dit vaak op de volgende gebieden:
- 1
Spraak-taalgebied: kinderen die op tweejarige leeftijd al in volzinnen spreken en/of een enorme passieve woordenschat hebben (wat betekent dat je kind woorden die hij hoort, herkent). Ze zien ook eerder het verband tussen oorzaak en gevolg dan hun leeftijdsgenootjes.
- 2
Motorisch gebied: kinderen die bijvoorbeeld met tien maanden al los kunnen lopen (de gemiddelde ‘loopleeftijd’ is vijftien maanden).
- 3
Cognitief gebied: kinderen die bijvoorbeeld voordat ze naar groep 1 gaan al begrip hebben van kleuren, tegenstellingen, vormen en/of getallen.
Lees ook: Woordenschat: kent jouw peuter deze woorden al?
Test: is mijn kind hoogbegaafd?
Vermoed je dat jouw kind hoogbegaafd is? Bespreek dit dan eerst op school, met de arts op het consultatiebureau of met de huisarts. Vervolgens kun je je kind laten testen door een gespecialiseerde ontwikkelingspsycholoog of via het Centrum voor Hoogbegaafdheidsonderzoek.
Uit zo'n test volgt een persoonlijk advies dat ingaat op de onderwijsbehoeften en de sociaal-emotionele begeleiding. Afhankelijk van het kind kan dit betekenen dat er extra stof wordt aangeboden, hij naar een plusklas gaat of zelfs een klas overslaat.
Valkuilen en onderpresteren bij hoogbegaafdheid
Wanneer de hoogbegaafdheid niet wordt herkend of gestimuleerd, ligt onderpresteren op de loer. Deze leerlingen hebben een brede algemene kennis en vervelen zich als de lesstof voor hen al gesneden koek is. Ze dromen weg, maken slordig werk of verzetten zich tegen de leerkracht. Frustrerend genoeg weten ze op complexe mondelinge vragen vaak wel direct het antwoord. Elk kind leert immers anders.
Daarnaast kunnen er sociaal-emotionele knelpunten ontstaan. Een hoogbegaafd kind kan zich eenzaam voelen of de aansluiting met klasgenoten missen, wat in uiterste gevallen tot pesten leidt. Ook thuis ontstaan soms opvoedproblemen, omdat standaard opvoedadviezen niet altijd werken. Een autoritaire aanpak botst vaak met hun sterke rechtvaardigheidsgevoel. Dit resulteert soms in gedragsproblemen, depressiviteit of zelfs aanhoudende lichamelijke klachten (ALK), zoals chronische buikpijn of hoofdpijn.
Mijn kind is mogelijk hoogbegaafd, wat nu?
Acceptatie en waardering staan voorop. Geef je kind regelmatig de complimenten die het nodig heeft om zijn eigenwaarde te versterken. Leer hem dat anders zijn helemaal prima is. Loop je tegen complexe opvoedsituaties aan? Trek dan op tijd aan de bel bij school, een specialist of het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG).
Steeds meer specialisten pleiten er overigens voor om het ‘label’ hoogbegaafdheid minder zwaar te wegen en simpelweg te kijken naar de onderwijsbehoefte van het kind. Een enorm gemotiveerd kind met een net iets lagere score kan immers net zo veel baat hebben bij een plek in de talentenklas.
Weg met het label ‘hoogbegaafdheid’?
Er gaan tegenwoordig steeds meer stemmen op om het label ‘hoogbegaafd’ te schrappen. Specialisten willen dat er alleen gekeken wordt naar de behoeften van leerlingen op school, of die leerling nou ‘hoogbegaafd’ is of niet. Een voorbeeld: sommige scholen bieden talentklassen aan voor kinderen met een IQ boven de 130. Een enorm gemotiveerd kind met een IQ van 120 zou daar niet in terechtkomen, terwijl die leerling er misschien wel meer baat bij heeft, omdat hij door de extra uitdaging enorm gestimuleerd kan worden.
Bron: SLO, CJG
