Ben ik onvruchtbaar?

Ben ik onvruchtbaar?

Jullie willen graag kinderen en je probeert al een tijdje om zwanger te worden, zonder succes. Misschien vrees je langzamerhand dat je onvruchtbaar bent. Wanneer spreken we precies van onvruchtbaarheid? En kun je er iets aan doen?

Onvruchtbaar of verminderd vruchtbaar?

Als je een kinderwens hebt, maar het na een jaar proberen nog niet is gelukt om zwanger te worden, dan is het niet gek dat je begint te twijfelen aan je vruchtbaarheid. Ben ik misschien onvruchtbaar? Of ligt het aan mijn partner?

De term onvruchtbaarheid betekent letterlijk ‘het onvermogen tot voorplanting’. Als je onvruchtbaar bent, kun je dus geen kinderen krijgen. In de medische wereld wordt dit ook wel ‘infertiliteit’ genoemd. Volledige infertiliteit is vrij uitzonderlijk. Bij de meeste stellen die problemen hebben met zwanger worden, is er sprake van verminderde vruchtbaarheid (subfertiliteit).

Wanneer ben je verminderd vruchtbaar?

Er wordt gesproken van verminderde vruchtbaarheid als het niet lukt om binnen twaalf maanden op de natuurlijke manier zwanger te worden. Dit is bij tien tot vijftien procent van de stellen in Nederland het geval. Bij een verminderde vruchtbaarheid is de kans op een zwangerschap een stuk kleiner dan normaal, het duurt vaak ook langer dan gemiddeld en er is mogelijk medische hulp bij nodig. Maar het betekent niet dat je onvruchtbaar bent. Er is pas sprake van onvruchtbaarheid als uit onderzoek blijkt dat jij of je partner geen kinderen kan krijgen.

Symptomen van onvruchtbaarheid

Sommige vrouwen weten al dat ze nooit kinderen kunnen krijgen, bijvoorbeeld omdat hun baarmoeder is verwijderd in verband met baarmoederhalskanker, of omdat je als man geboren bent zonder zaadballen. Maar de meeste mensen ontdekken pas dat ze onvruchtbaar zijn op het moment dat ze een kind willen.

Er zijn talloze oorzaken voor een verminderde vruchtbaarheid of onvruchtbaarheid. Er zijn dan ook allerlei soorten klachten die hierop kunnen wijzen. Maar over het algemeen zijn er een paar symptomen waaraan je onvruchtbaarheid bij jezelf kunt herkennen:

Als mannen verminderd vruchtbaar zijn, komt dat vaak door een slechte kwaliteit van hun sperma. Hier ervaart hij zelf meestal geen klachten van, dus er zijn ook geen duidelijke symptomen te noemen. Een mogelijk symptoom van onvruchtbaarheid kan zijn dat de man geen zaadlozing kan krijgen, bijvoorbeeld door een probleem met de zaadleider.

Verminderde vruchtbaarheid bij mannen

Bij ongeveer een derde van de stellen met vruchtbaarheidsproblemen ligt de oorzaak bij de man. De vruchtbaarheid van een man hangt vooral af van de kwaliteit van zijn sperma. Zo is er sprake van vruchtbaarheidsproblemen als:

  • Er geen levende of te weinig zaadcellen in het sperma zitten.
  • De zaadcellen niet beweeglijk genoeg zijn (traag zaad), waardoor ze nooit een eicel kunnen binnendringen.
  • De spermacellen een afwijkende vorm hebben.
  • De man antistoffen tegen zijn eigen zaadcellen aanmaakt, waardoor de vruchtbaarheid vermindert.

Andere mogelijke oorzaken van onvruchtbaarheid bij de man zijn:

  • Een hormoonstoornis.
  • Een ejaculatiestoornis.
  • Een afgesloten zaadleider, of er zijn helemaal geen zaadleiders aanwezig.
  • Niet-ingedaalde zaadballen.
  • Een varicocèle (een soort spatader in de balzak).
  • Als de man als kind een virusziekte (zoals de bof) heeft gehad, kan dit ook zorgen voor verminderde vruchtbaarheid.
  • Door chemotherapie en bestraling tegen kanker kan het sperma beschadigd zijn geraakt.
  • Ook het werken met bepaalde chemische stoffen of het werken in een te warme omgeving, waardoor de temperatuur in de balzak te hoog wordt, kunnen de vruchtbaarheid negatief beïnvloeden.
  • Ongezonde leefstijl: roken, alcohol, drugs, ongezonde voeding en overgewicht hebben een negatief effect op de spermakwaliteit

Verminderde vruchtbaarheid bij vrouwen

In ongeveer een derde van de gevallen van vruchtbaarheidsproblemen ligt de oorzaak bij de vrouw. Ook daar kunnen talloze oorzaken voor zijn:

  • Vaak heeft het te maken met het uitblijven van de eisprong (ovulatie). Sommige vrouwen hebben af en toe een eisprong, anderen ovuleren helemaal niet.
  • Leeftijd van de vrouw: de vruchtbaarheid neemt snel af bij een leeftijd boven de 35 jaar
  • Ook de kwaliteit van het baarmoederslijmvlies kan van invloed zijn: is het geschikt voor een eicel om zich in te nestelen?
  • Een hormoonstoornis kan de boosdoener zijn.
  • Verstopte of verkleefde eileiders.
  • Vleesbomen in de baarmoeder.
  • Endometriose.
  • Gevolgen van chlamydia.
  • PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom).
  • Aangeboren afwijkingen aan de geslachtsorganen.
  • Vervroegde overgang.
  • Door chemotherapie en bestraling tegen kanker kunnen je voortplantingsorganen beschadigd zijn.
  • Ongezonde leefstijl: roken, alcohol, drugs, ongezonde voeding en overgewicht verkleinen de kans om zwanger te worden.

Combinatie van man en vrouw

Soms ligt het aan jullie beiden dat het niet lukt om zwanger te raken. In tien procent van de gevallen van onvruchtbaarheid is het een combinatie van een verminderde vruchtbaarheid bij zowel de man als de vrouw. Hierdoor kan de kans om op een natuurlijke manier zwanger te worden afnemen. Bijvoorbeeld als de zaadcellen van de man niet goed reageren op het slijmvlies in de baarmoedermond van de vrouw. Ook kunnen seksuele problemen de oorzaak zijn.

Onbegrepen verminderde vruchtbaarheid

Daarnaast zijn er ook stellen waarbij er geen medische verklaring te vinden is voor de onvruchtbaarheid. Bij de man zijn geen problemen ontdekt, bij de vrouw lijkt ook alles in orde, maar toch worden jullie niet zwanger. Dit wordt ook wel ‘onbegrepen verminderde vruchtbaarheid’ genoemd.

Dat er geen oorzaak is gevonden, betekent niet dat er echt geen oorzaak is. Het kan best zijn dat er bij een van jullie een probleem of aandoening is, waarvan de medische wereld simpelweg nog niet op de hoogte is. Daarom wordt er nog steeds veel onderzoek gedaan naar vruchtbaarheidsproblemen.

Dat een verminderde vruchtbaarheid te maken heeft met psychische problemen of stress is een fabeltje. Veel mensen denken dat wanneer je er teveel mee bezig bent om zwanger te worden, dat dit de kans om zwanger te worden kan beïnvloeden. Dit is echter niet het geval.

Je hoort weleens dat stellen de hoop op een kind na een jarenlang medisch traject hebben opgegeven en dan opeens onverwacht toch zwanger worden. Daar komen deze fabeltjes vandaan. Maar dit berust eerder op toeval dan dat dit te maken heeft met stress en emoties.

Wanneer ga je naar huisarts?

Als zwanger worden niet zo makkelijk gaat, kun je naar de huisarts gaan. In principe geldt dat je eerst een jaar lang zelf moet proberen om op de natuurlijke manier zwanger te worden. Als dat niet lukt, kan de huisarts of gynaecoloog je verder helpen.

De huisarts zal eerst uitgebreid bespreken of jullie er inderdaad alles aan hebben gedaan om op de natuurlijke manier zwanger te worden. Hebben jullie vaak genoeg seks gehad en op de juiste momenten? Hebben jullie een gezonde levensstijl, of is de vruchtbaarheid misschien verminderd omdat een van jullie rookt, veel drinkt, of te zwaar is? Mogelijk zal de huisarts jullie eerst het advies geven om jullie levensstijl of seksleven aan te passen en pas later te grijpen naar medische hulpmiddelen.

Als uit het gesprek blijkt dat jullie alles al hebben geprobeerd, zal de huisarts je doorsturen naar een gynaecoloog voor een vruchtbaarheidsonderzoek of zelf alvast wat onderzoeken uitvoeren. Lees hier wat er precies gebeurt tijdens een medisch vruchtbaarheidsonderzoek.

Direct naar de huisarts

Ben je ouder dan 40 jaar? Of heb je een zeer onregelmatige menstruatiecyclus, een uitblijvende menstruatie, of heb je ooit een buikoperatie of buikinfectie gehad? Dan hoef je geen jaar te wachten voordat je naar de huisarts gaat voor vruchtbaarheidsproblemen. Een onregelmatige of uitblijvende menstruatie wijst al op een verminderde vruchtbaarheid, waar je mogelijk medicijnen tegen kunt krijgen. En als je ouder dan 40 bent, is het zonde om nog een jaar te wachten met het inschakelen van hulp, omdat je biologische klok ondertussen verder tikt. Hoe ouder je wordt, hoe minder eicellen er over zijn. In dat geval zijn artsen vaak bereid wat eerder te beginnen met vruchtbaarheidsbehandelingen.

Behandelmethodes

Er bestaan verschillende behandelingen bij vruchtbaarheidsproblemen, zowel bij een verminderde vruchtbaarheid als bij onvruchtbaarheid. Bespreek met je arts welke opties voor jou mogelijk zijn. De meest voorkomende vruchtbaarheidsbehandelingen op een rij:

  1. Ovulatie-inductie: als je problemen hebt met je eisprong (bijvoorbeeld een zeer onregelmatige cyclus of een cyclus langer dan zes weken), kan ovulatie-inductie met behulp van medicijnen een oplossing zijn. Bij deze behandeling wordt de eisprong opgewekt.
  2. Intra-Uteriene Inseminatie (IUI): bij IUI worden zaadcellen van je partner, na bewerking in het laboratorium, direct in de baarmoeder ingebracht.
  3. In-vitro Fertilisatie (IVF): ook wel bekend als Bij IVF wordt in een laboratorium een van jouw eicellen samengebracht met duizenden zaadcellen. Als het eitje is bevrucht, wordt het daarna teruggeplaatst in de baarmoeder.
  4. Intra Cytoplasmatische Sperma Injectie (ICSI): deze behandeling lijkt op IVF, maar werkt anders. ICSI is een optie als de kwaliteit van het sperma zeer slecht is. Er wordt in een laboratorium één goede zaadcel geselecteerd die direct in de eicel wordt geïnjecteerd. De zaadcellen kunnen eventueel via een operatie uit de teelballen worden gehaald.
  5. Eiceldonatie: als vaststaat dat jij onvruchtbaar bent omdat je geen gezonde eicellen (meer) hebt, maar je wel een goed werkende baarmoeder hebt, dan kun je kiezen voor eiceldonatie. Een eicel van een andere vrouw wordt dan bevrucht door een zaadcel van je partner. Deze bevruchte eicel wordt in jouw baarmoeder geplaatst, zodat je de baby zelf kunt dragen. Vaak wordt er een eicel van een familielid of vriendin gebruikt, maar het kan ook een anonieme donor zijn uit een eiceldonorbank.
  6. Kunstmatige Inseminatie Donorsperma (KID): een spermadonor is een optie als je partner onvruchtbaar is omdat zijn sperma van zeer slechte kwaliteit is, of als hij helemaal geen sperma produceert, maar jij wel vruchtbaar bent. Er wordt dan gebruik gemaakt van spermacellen van een donor, dat wordt ingebracht in je baarmoeder.
  7. Embryodonatie: proberen om zwanger te worden van een embryo dat door een ander stel gedoneerd is, kan mogelijk zijn wanneer zowel de man als de vrouw onvruchtbaar blijken te zijn. Meestal wordt een embryo gedoneerd door een koppel die een IVF behandeling ondergaan hebben. Wanneer de kinderwens voor dit koppel in vervulling is gegaan, dan kan het zijn dat er na de IVF behandeling embryo’s ingevroren zijn die niet meer gebruikt worden door dit koppel. Deze embryo’s kunnen gedoneerd worden aan een embryobank. Nederland heeft op dit moment één embryobank waar dit mogelijk is.

Onvruchtbaar, en nu?

Misschien zijn er voor jou geen behandelopties mogelijk. Of misschien zie je het hele medische traject van vruchtbaarheidsbehandelingen niet zitten en besluit je je kinderwens te laten varen. Of je hebt alle mogelijke opties al doorlopen en het is nog steeds niet gelukt om zwanger te worden. Hoe dan ook: er kan een moment komen dat je ‘uitbehandeld’ bent en moet gaan accepteren dat een kind er niet in zit.

Ongewenst kinderloos zijn is voor veel mensen emotioneel ontzettend zwaar. Het kan zelfs een gevoel van rouw oproepen: rouw om het verlies van je grote droom. Dit verdriet zal je moeten verwerken en sommige mensen hebben daar hulp bij nodig. Praat erover met je partner, familie en vrienden, of ga naar een psycholoog. Ook kun je contact opnemen met Stichting Freya, een organisatie voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen, en via hen in contact komen met lotgenoten.

Een aantal tips voor het verwerken van het verdriet:

  • Blijf met je partner praten over je gevoel, ook al gaan jullie allebei misschien anders om met het verdriet. Zorg ervoor dat je er samen een weg in vindt.
  • Blijf ook aandacht aan elkaar besteden in bed. Misschien draaide de seks de laatste jaren alleen nog maar om het krijgen van kinderen. Maar seks is ook gewoon fijn en belangrijk in een relatie. Zorg dat je die intimiteit behoudt of terugvindt en blijf genieten van elkaar.
  • Je kunt op een symbolische manier afscheid nemen van je kinderwens: bedenk zelf een manier die bij jullie past. Zo sluit je de periode af, dit kan helpen bij de verwerking.
  • Licht je familie en vrienden in over de situatie. Zo voorkom je in de toekomst pijnlijke vragen over jullie kinderwens en hoef je het niet steeds opnieuw uit te leggen
  • Schakel hulp in als het nodig is; of dat nou een therapeut is, een psycholoog of een levenscoach.
  • Zoek naar nieuwe dromen: hoe zie jij je toekomst, nu duidelijk is dat daar geen kinderen in zullen voorkomen? Wat zou jij zelf nog willen doen in je leven? En welke dromen kun je samen met je partner waarmaken? Hierbij kun je ook een coach of therapeut inschakelen om je op weg te helpen.

Adoptie of een draagmoeder

Onvruchtbaarheid hoeft niet te betekenen dat je ongewenst kinderloos blijft: je kunt overwegen om een kind te adopteren of kiezen voor draagmoederschap.

  • Adoptie is vaak een lang en duur proces en je moet aan verschillende voorwaarden voldoen om in aanmerking te komen. Er zijn verschillende vormen van adoptie.
  • Een draagmoeder draagt een kind voor de wensouder(s). Na de geboorte adopteren de wensouders het kind. Er zijn verschillende opties van draagmoederschap: de draagmoeder kan eventueel een bevruchte eicel van de wensmoeder dragen, of een bevruchte eicel van een eiceldonor, of een van haar eigen eicellen kan bevrucht worden met een zaadcel van de wensvader. Lees hier meer over draagmoederschap.

Tessa Cox

Fertiliteitsarts

Tessa Cox werkt als Arts Voortplantingsgeneeskunde bij Medisch Centrum Kinderwens in Leiderdorp. Tessa heeft jarenlange ervaring in het begeleiden van mensen waarbij zwanger worden op de natuurlijke manier niet lukt. Ze verricht onderzoek naar de oorzaak van het uitblijven van een zwangerschap en begeleidt haar patiënten gedurende verschillende soorten vruchtbaarheidsbehandelingen.